Caravan.kz медиа порталының тілшісі жалғастырады.
Елімізде әлеуметтік желідегі сөзге қатысты жауапкершілікті күшейтетін жаңа норма қарастырылып жатыр. Егер заң жобасы қабылданса, қоғамдық орында ғана емес, бұқаралық ақпарат құралдарында және онлайн-платформаларда балағат сөз қолдану да ұсақ бұзақылық ретінде қаралуы мүмкін.
Бұл өзгеріс әлі күшіне енген жоқ. Заң жобасы қазір Құрылтайдың қарауында. Ол 2026 жылғы 30 маусымда Мәжіліске енгізілген, кейін Мәжіліс таратылған соң Құрылтайдың қарауына өткен.
Әлеуметтік желідегі балағат сөз үшін қандай жаза ұсынылып отыр?
Қолданыстағы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодекстің 434-бабы ұсақ бұзақылық үшін жауапкершілікті көздейді. Оның ішінде қоғамдық орындарда былапыт сөйлеу де бар. Жаңа заң жобасы осы норманың қолданылу аясын кеңейтуді ұсынады. Атап айтқанда, «қоғамдық орындарда» деген сөздерден кейін «бұқаралық ақпарат құралдарында және (немесе) онлайн-платформаларда» деген тіркес қосылмақ.
Егер өзгеріс қабылданса, бірінші рет жасалған құқық бұзушылық үшін:
2026 жылы 1 АЕК - 4 325 теңге. Демек, 20 АЕК - 86 500 теңге.
Бұл жазалардың барлығы бірден қолданылмайды. Олар балама жаза ретінде қарастырылған, яғни нақты шараны сот белгілейді.
«Бұл менің жеке парақшам ғой» деуге бола ма?
Мәселенің ең қызық тұсы да осында. Әлеуметтік желідегі аккаунт адамның жеке парақшасы болуы мүмкін. Бірақ оның мазмұны белгісіз көпшілікке ашық болса, заң тұрғысынан ол енді тек жеке кеңістіктегі әрекет ретінде қаралмайды.
Заң жобасында онлайн-платформадағы жауапкершілікке қатысты нақты өлшем де ұсынылған. Яғни әңгіме белгісіз көпшілікке арналған контент пен ақпаратты өндіру, орналастыру немесе тарату туралы болып отыр. Сонымен бірге құқық бұзушылық туралы ақпарат беру бұл нормадан тыс қалмақ.
Сондықтан жеке хат пен көпшілікке ашық посттың құқықтық жағдайы бірдей болмауы мүмкін.
Бір әрпін жасырып жазсаңыз ше?
Кейбір қолданушылар балағат сөздің бір бөлігін жұлдызшамен, нүктемен немесе басқа таңбамен ауыстырып жазады. Бірақ бұл сөздің мағынасын автоматты түрде өзгертпейді. Cебебі сөздің қалай жазылғаны маңызды емес, оқырман оның мағынасын қалай түсінетіні және нақты контекст қандай? Сондықтан «бір әрпін жазбай қойсам, заң бұзылмайды» деген тәсілге сүйену дұрыс емес.
Дегенмен заң жобасында жұлдызша, қысқартылған сөз немесе әдейі өзгертілген жазылымның әрқайсысына қатысты жеке ереже жоқ. Сол себепті мұндай жағдайлардың іс жүзінде қалай бағаланатыны құқық қолдану тәжірибесі арқылы анықталады.
Ал нақты қай сөз балағат болып саналады?
Заң жобасы «нецензурная брань» ұғымын онлайн-платформалар мен бұқаралық ақпарат құралдары үшін жеке түсіндіруді ұсынады. Бірақ Қазақстан заңнамасында балағат сөздердің толық әрі нақты тізімі жоқ. Бұл мәселені сот тәжірибесі мен тиісті сараптама арқылы бағалау қажеттігі бұрыннан туындап келеді.
Сонда нақты жағдайда нені басшылыққа алады?
Мысалы:
Бұл сұрақтардың барлығына заң жобасының өзінен дайын жауап табу қиын. Сондықтан мәселе тек «боқтық сөз жазуға бола ма, болмай ма?» деген сұрақпен шектелмейді. Заңды қолдану кезінде оның шекарасы қалай белгіленетіні анықталуы керек.
Кең қолданылатын дөрекі сөздерге не болады?
Мұнда да сөздің мағынасы мен контекстін ажырату маңызды. Кез келген дөрекі сөз заң тұрғысынан бірдей бағаланбайды. Мысалы, белгілі бір сөз жеке адамға бағытталып, оның ар-намысы мен қадір-қасиетін қорлау үшін қолданылса, мәселе басқа құқықтық нормаға ауысуы мүмкін.
Қазақстан Қылмыстық кодексінің 131-бабында қорлау үшін жауапкершілік қарастырылған. Әсіресе адамның ар-намысы мен қадір-қасиетін көпшілік алдында немесе телекоммуникация желілері мен онлайн-платформалар арқылы әдепсіз түрде кемсітуге қатысты норма бар.
Сондықтан әлеуметтік желідегі дөрекі сөздің құқықтық бағасы оның кімге, қандай жағдайда және қандай мақсатта айтылғанына да байланысты болуы мүмкін.
Посттың астындағы пікірге кім жауап береді?
Жоғарғы Соттың интернет арқылы таратылған ақпаратқа қатысты түсіндірмесінде тиісті жауапкер ретінде мәліметті таратқан автор немесе аккаунт иесі танылуы мүмкін екені айтылған. Сонымен бірге интернет-ресурстағы жарияланымға жазылған құқыққа қайшы пікір үшін жауапкершілік пікір авторына жүктелетіні де көрсетілген.
Яғни басқа адамның пікіріне қатысты негізгі қағида — пікірді жазған адам өзі жауап береді.
Дегенмен контентті кім және қаншалықты бақылауы керек деген мәселе әлі де талқыланып келеді. Бұл әсіресе мыңдаған адам пікір қалдыратын танымал парақшалар үшін маңызды.
Өйткені бір блогердің бір ғана жазбасының астына жүздеген, тіпті мыңдаған пікір жазылуы мүмкін. Олардың әрқайсысын бақылау мүмкіндігі мен оған қойылатын заңды талаптың ара-жігі қандай болатыны — бөлек мәселе.
Мұндай жағдай Қазақстанда бұрын да болған
Әлеуметтік желідегі пікірлердің салдары туралы мәселе Қазақстанда бұған дейін де көтерілген.
2025 жылы тарихшы әрі блогер Айбек Абдырахмановқа қатысты қылмыстық іс қозғалған. Оның адвокаттарының мәлімдеуінше, іс бойынша сараптамаға оның жарияланымдарымен қатар, қолданушылардың сол жарияланымдардың астына қалдырған пікірлері де енгізілген.
Кейін қылмыстық іс қылмыс құрамының болмауына байланысты тоқтатылғаны хабарланды.
Бұл оқиға әлеуметтік желідегі пікірлердің авторы кім және жарияланым иесінің жауапкершілігі қай жерде басталады деген мәселенің қаншалықты күрделі екенін көрсетті.
Бұған дейін Caravan.kz медиа порталы қоғамда кемсіту мен қорлау әрекеттерінің символына айналған сөздер көбейгені туралы материал жазған.
Оқи отырыңыз: Тұтас ұлтқа тіл тигізу зардабы: Қоғам биік мәдениеттің көшіне қашан ілеседі?
Басқа елдерде қалай?
АҚШ-та сөз бостандығы Конституцияның Бірінші түзетуімен кеңінен қорғалады. АҚШ Жоғарғы сотының 1971 жылғы Cohen v. California ісіндегі шешімі эмоциялық сипаттағы дөрекі сөздің өзі автоматты түрде қылмысқа айналмайтынын көрсеткен маңызды сот тәжірибелерінің бірі саналады.
Бірақ бұл АҚШ-та кез келген сөзге шектеу жоқ дегенді білдірмейді. Нақты қауіп төндіру, қорқыту немесе басқа құқық бұзушылық белгілері бар сөздер бөлек қаралады.
Еуропалық одақта да интернетті реттеу көбіне заңсыз әрі қоғамға қауіпті контентпен күресуге бағытталған. Digital Services Act онлайн-платформаларға заңсыз контентке қатысты шағымдарды қарау, пайдаланушылардың құқықтарын қорғау және белгілі бір жүйелік тәуекелдерді азайту міндеттерін жүктейді. Ал қандай контенттің заңсыз екені басқа заңдармен айқындалады.
Яғни әр ел интернеттегі сөз бостандығы мен қоғамдық тәртіптің арасындағы шекараны әртүрлі белгілейді.