Бұл туралы Caravan.kz медиа порталы baq.kz-ке сілтеме жасап хабарлайды.
Су қауіпсіздігі мәселесі – климаттың өзгеруі, құрғақшылық пен елдің жекелеген өңірлеріндегі су тапшылығына байланысты өзекті тақырыптардың бірі. Су ресурстарының аумақ бойынша біркелкі бөлінбеуі және трансшекаралық өзендерге тәуелділік тәуекелді күшейтіп отыр. Бұл әсіресе ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіп салаларына әсер етеді. Су инфрақұрылымын жаңғырту үшін қандай шаралар қолға алынатыны туралы материалда кеңірек баяндалады.
Жерүсті су ресурстарының көлемі
Су ресурстары және ирригация министрлігі редакцияның сауалына берген жауабында Қазақстандағы жерүсті су ресурстарының орташа көпжылдық көлемі шамамен 106 км³ екенін мәлімдеді. Оның 55,7 пайызы ел аумағында қалыптасса, 44,3 пайызы көрші мемлекеттерден келеді.
Ведомство дерегіне сүйенсек, соңғы жылдары жалпы су тұтыну көлемі тұрақты деңгейде сақталып отыр: 2020 жылы – 24,9 км³, 2021 жылы – 24,5 км³, 2022 жылы – 25 км³, ал 2023 жылы – 24,9 км³ болған. Дегенмен министрлік батыс өңірлерде мұнай-газ саласының, орталық аймақтарда тау-кен өндірісінің дамуына байланысты су тұтыну көлемі артуы мүмкін екенін жоққа шығармайды.
Суды ең көп тұтынатын сала – ауыл шаруашылығы. Оның үлесіне жалпы су пайдаланудың шамамен 60 пайызы тиесілі. Өнеркәсіп 23,5 пайызын пайдаланады. Сонымен қатар Қазақстанда жерасты суының да әлеуеті жоғары: болжамды қоры жылына 40 км³ деп бағаланады. Алайда оның тек аз бөлігі ғана игеріліп отыр.
Өңірлердегі жағдай
Ел аумағында сумен қамтылу деңгейі біркелкі емес. Ең жақсы қамтылған өңірлер – шығыс пен оңтүстік-шығыс болса, ең төмен көрсеткіш Орталық Қазақстанда тіркелген. Сонымен бірге оңтүстік және батыс облыстар да осал аймақтарға жатады. Бұл өңірлердегі жағдай көбіне көрші елдерден келетін суға тәуелді.
Министрлік су тапшылығының негізгі себептері ретінде табиғи-климаттық жағдайларды, су ресурстарының біркелкі бөлінбеуін және трансшекаралық ағынның азаюын атайды.
Жалпы алғанда, Қазақстан сыртқы су көздеріне айтарлықтай тәуелді: су ресурстарының шамамен 44 пайызы көрші елдерден келсе, сәл ғана бөлігі – жартысынан астамы – ел ішінде қалыптасады.
Кешенді жоспар
Тұщы су қорын қалпына келтіру және толықтыру мақсатында 2024–2028 жылдарға арналған су саласын дамыту бойынша кешенді жоспар жүзеге асырылып жатыр.
Оның аясында 42 жаңа су қоймасын салу, 37 гидротехникалық нысанды жаңғырту, сондай-ақ шамамен 14 мың шақырым суару каналын жаңарту және салу көзделген. Бұдан бөлек, су үнемдеу технологиялары кеңінен енгізіліп жатыр – жыл сайын олар кемінде 150 мың гектар суармалы жерге қолданылады.
Министрлік бұл шаралар жыл сайын 2,6 млрд текше метрге дейін еріген қар мен тасқын суларды жинауға мүмкіндік беретінін, су шығынын азайтып, ресурстарды басқару тиімділігін арттыратынын атап өтті.
Технологиялар
Министрлік су үнемдеудің негізгі бағыты ауыл шаруашылығы мен өнеркәсіпке бағытталғанын мәлімдеді.
Аграрлық секторда, яғни судың ең көп бөлігін тұтынатын салада (шамамен 65%), заманауи технологиялар – тамшылатып және жаңбырлатып суару, сондай-ақ егіс алқаптарын лазерлік тегістеу әдістері белсенді енгізілуде. Мемлекет фермерлерді ынталандыру үшін қолдау шараларын күшейткен: су үнемдеу тәсілдерін қолданатындарға арналған жабдық пен суға берілетін субсидия көлемі артқан. Соның нәтижесінде бұл технологиялар жыл сайын шамамен 150 мың гектар алқапты қамтып отыр, ал олардың жалпы көлемі 543 мың гектардан асты.
Өнеркәсіпте негізгі бағыт – айналымдық және қайта пайдаланылатын су жүйесіне көшу. Яғни қолданылған су тазартылып, өндірісте қайта пайдаланылады. Бұл табиғи көздерден су алуды едәуір азайтуға мүмкіндік береді. Мұндай талап заңнамалық деңгейде бекітілген: кәсіпорындар 2027 жылға дейін жоспарларын ұсынуы, ал 2032 жылға дейін жаңа жүйелерді толық енгізуге тиіс.
Климаттың өзгеруі
«Қазгидромет» мәліметіне сәйкес, 2029 жылға қарай елде ауа температурасы 0,8–1,2°C-қа дейін көтерілуі мүмкін, сондай-ақ жауын-шашын мөлшері өзгеруі ықтимал. Бұл құрғақшылықтың жиілеуіне, су тасқыны мен өзге де табиғи құбылыстардың күшеюіне әкелуі мүмкін.
Осыған байланысты Қазақстанда жүйелі шаралар қолға алынған. Министрлік мәліметінше, Су кодексі қабылданды, 2030 жылға дейінгі су ресурстарын басқару жүйесін дамыту тұжырымдамасы бекітілді және 2024–2028 жылдарға арналған кешенді жоспар жүзеге асырылып жатыр.
Бұл стратегияның негізгі мақсаты – халық пен экономиканы жеткілікті көлемде сумен қамтамасыз ету, табиғи апаттардың қаупін азайту және су экожүйелерін сақтау.