Соңғы төрт айда АИ-92 бензині 10 теңгеге қымбаттады. Көктемде сарапшылар мұндай сценарийдің басталатынын ескерткен еді. Бүгінде олардың алғашқы болжамдары расталып жатыр. Енді мамандар тамыз-қыркүйек айларында баға тағы да өсуі мүмкін екенін айтады. Қазақстанда жанармай неге қымбаттап жатыр? Бұған Ресейдегі жағдай қаншалықты әсер етеді? Алдағы уақытта жүргізушілерді не күтіп тұр? Caravan.kz тілшісі соңғы бірнеше айда жарияланған сарапшылар пікірін бір материалға жинақтады.
Елімізде жанармай бағасының өсуі бір күнде басталған жоқ. Бұл туралы сарапшылар бірнеше ай бұрын ескерткен болатын. Наурыз айының соңына дейін мораторий болғандықтан, ел бойынша АИ-92 бензині литріне 239 теңгеге сатылды. Сәуірде шектеулер алынды. Енді бағалардың өсімі шілде айында айқын байқала бастады. Алматыда оның бағасы 249–250 теңгеге жетті. Яғни төрт айдың ішінде ең көп тұтынылатын бензин маркасы 10 теңгеге қымбаттады.
Бағаның өсуі неге ертерек болжанды?
Caravan.kz осы жылдың наурыз айында жанармай бағасының болашағына қатысты сарапшылар пікірін жариялаған болатын. Сол кезде мамандар ең алдымен Қазақстандағы баға белгілеу жүйесінің өзгеріп жатқанын айтқан еді.
Көп жылдар бойы мемлекет АИ-92 бензинінің бағасын әкімшілік тәсілдермен ұстап тұрды. Соның арқасында Қазақстандағы жанармай көрші елдермен салыстырғанда әлдеқайда арзан болып келді.
Алайда сарапшылар мұндай саясаттың ұзаққа созылмайтынын ескерткен болатын. Өйткені мұнай өндіруші компаниялар мен мұнай өңдеу саласы бұрынғы бағамен жұмыс істеу барған сайын қиындай түскен.
Сонымен қатар Еуразиялық экономикалық одақ аясында ортақ мұнай өнімдері нарығын қалыптастыру жұмыстары жүргізілуде. Бағаны кезең-кезеңімен теңестіру 2027 жылдың 1 қаңтарына жоспарланған. Бұл Қазақстандағы жанармай бағасы көрші мемлекеттердегі деңгейге біртіндеп жақындай береді деген сөз.
Наурыз айында сарапшылар дәл осы себептерге байланысты бензин бағасы ай сайын бірнеше теңгеден өсіп отыруы мүмкін екенін айтқан еді. Бүгінгі жағдай бұл болжамдардың орындала бастағанын көрсетіп отыр.
Ресей экспортты тоқтатқанда қоғам неге алаңдады?
Көктемде қоғамда тағы бір мәселе қызу талқыланды. Ресей 1 сәуір мен 31 шілде аралығында бензин экспортына уақытша шектеу енгізетінін хабарлады. Осыдан кейін әлеуметтік желілерде Қазақстанда жанармай тапшылығы болуы мүмкін деген пікірлер тарады.
Алайда Caravan.kz тілшісіне пікір білдірген экономист Айбар Олжаев мұндай қауіптің жоқ екенін айтқан болатын.
Оның түсіндіруінше, Қазақстан мен Ресей арасында үкіметаралық келісімдер бар. Соған сәйкес еліміз 2028 жылға дейін келісілген көлемдегі бензинді ешқандай кедергісіз импорттай алады. Сондықтан Ресейдің экспорттық шектеуі Қазақстанға тікелей қолданылмайды.
Дегенмен сарапшы бұл Қазақстан сыртқы факторларға мүлде тәуелсіз дегенді білдірмейтінін айтты.
Еліміздегі үш мұнай өңдеу зауыты жыл бойы тоқтаусыз жұмыс істей алмайды. Әрқайсысы жоспарлы жөндеуден өтеді. Сондықтан белгілі бір көлемдегі импорт Қазақстан үшін әлі де маңызды.
Бұдан бөлек Айбар Олжаев тағы бір өзекті мәселеге назар аударған еді. Оның айтуынша, Қазақстандағы арзан бензиннің бір бөлігі көрші елдерге заңсыз шығарылып жатыр. Сондықтан жанармай бағасын біртіндеп көтеру контрабанданы азайтудың да бір тетігі ретінде қарастырылуда.
Осы тұста айта кетейік, шілденің басынан бері шекарашылар жанар-жағармай өнімдері контрабандасына қатысты 1 342 әрекетті анықтаған. Небәрі 20 күнде 112 тоннадан астам жанар-жағармай заңсыз шығарылмақ болған.
Яғни көктемде Ресейдің экспортына қатысты алаңдаушылық расталмағанымен, сарапшылар бағаның ішкі себептермен бәрібір өсетінін сол кезде-ақ айтқан болатын.
Қазір жаңа қауіп қайдан пайда болды?
Соңғы апталарда жанармай нарығына әсер етуі мүмкін тағы бір фактор пайда болды. Мұнай-газ саласының сарапшысы Асқар Исмаиловтың айтуынша, Ресейдегі мұнай өңдеу инфрақұрылымына жасалған шабуылдар жүйелі сипат ала бастады.
Оның сөзінше, бұған дейін «Газпром нефтехим Салават» кешені бірнеше рет шабуылға ұшыраса, шілде айында «Роснефтьтің» Сызрань мұнай өңдеу зауытына да соққы жасалған. Мұндай жағдай Ресейдің ішкі жанармай нарығындағы жағдайды күрделендіруі мүмкін.
Дегенмен сарапшы Қазақстанда бағаның күрт секіретінін күтпейді. Өйткені еліміздің ішкі сұранысының басым бөлігін қазақстандық мұнай өңдеу зауыттары қамтамасыз етеді. Бұл Қазақстанды сыртқы нарықтағы өзгерістерден толық қорғамаса да, белгілі бір деңгейде тәуелсіз етеді.
Соған қарамастан ЕАЭО аясындағы экономикалық байланыстар жанама әсерін тигізуі мүмкін.
Асқар Исмаиловтың базалық болжамынша, тамыз айы мен қыркүйектің басында АИ-92 бензині тағы шамамен 5 теңгеге қымбаттап, литрі 260 теңгеге дейін жетуі ықтимал. Ал АИ-95 пен АИ-98 бағасы да өседі, бірақ олардың өсімі айтарлықтай болмайды.
Неге баға бәрібір өсе береді?
Асқар Исмаиловтың пікірінше, басты себеп сыртқы емес, ішкі экономикалық жағдайға байланысты. Оның айтуынша, мұнай өндіретін тәуелсіз компаниялардың көбі қазір рентабельділіктің ең төменгі деңгейінде жұмыс істеп отыр. Сондықтан мемлекет бұрынғыдай жанармай бағасын ұзақ уақыт бойы әкімшілік жолмен ұстап тұра алмайды.
Осыған байланысты ішкі мұнай мен бензин бағасы кезең-кезеңімен нарықтық деңгейге жақындай береді.
Сарапшының айтуынша, ұзақ мерзімді перспективада Қазақстандағы АИ-92 бензинінің бағасы литріне шамамен бір АҚШ долларына жуықтауы мүмкін. Алайда бұл жақын айларда болатын өзгеріс емес. Оның жүзеге асуы мемлекеттік саясатқа, әлемдік мұнай нарығындағы жағдайға және саладағы реформалардың қарқынына байланысты болады.
Болжамдар шындыққа айналып келе ме?
Соңғы бірнеше айдағы жағдайға қарасақ, көктемде айтылған болжамдардың алғашқы кезеңі орындала бастағанын байқауға болады.
Наурыз айында сарапшылар жанармай бағасы бірден емес, біртіндеп өсетінін айтқан еді. Бүгінде АИ-92 бензині шамамен 10 теңгеге қымбаттады. Ресейдің экспорттық шектеуі Қазақстанға айтарлықтай әсер етпегенімен, ішкі нарықтағы реформалар мен әлемдік мұнай нарығындағы өзгерістер бағаға қысым жасауды жалғастырып отыр.
Ал жаңа сыртқы факторлар, яғни Ресейдегі мұнай өңдеу зауыттарына жасалған шабуылдар мәселені одан әрі күшейтуі мүмкін. Сарапшылардың ортақ пікіріне сүйенсек, Қазақстанда жанармай бағасының бұрынғыдай ұзақ уақыт өзгеріссіз қалатын кезеңі аяқталды. Ендігі негізгі сценарий – бағаның кезең-кезеңімен өсуі. Сондықтан тамыз айында да нарықтағы жағдай жүргізушілердің назарында болары анық.