Caravan.kz медиа порталының тілшісі құжаттағы негізгі сандарды талдап шықты.
Бюджеттің негізгі көрсеткіші
2027 жылғы бюджет кірісі 25,4 трлн теңге, ал шығысы 29 трлн теңге болады деп жоспарланып отыр. Бюджет тапшылығы – 3 трлн 580 млрд теңге.
ЖІӨ-ге шаққанда тапшылық 1,8% боламақ. Салыстырсақ, 2026 жылы бұл көрсеткіш 2,5% деңгейінде жоспарланған.
Ал тапшылықты бюджет көлеміне шаққанда көрсеткіш 12,4% болады. Былтыр бұл көрсеткіш 18%-дан жоғары болған.
Тапшылықтың азаюына Қаржы министрлігінің салық реформасы әсер етпек. Ведомство келесі жылы биылғыдан көбірек салық түседі деп есептеп отыр.
мұнайдан тыс бюджет тапшылығы 10,6 трлн теңге, яғни ЖІӨ-нің 5,3%-ы болады. Басқаша айтқанда, келесі жылғы бюджет өсімінің едәуір бөлігі мұнай мен газ өндіруден түсетін кірістерге байланысты.
Бюджеттің жоспарланған өсімі де айтарлықтай – бірден 10,3%. Салыстыру үшін, бұған дейінгі жылдары бюджет 4,4%, 7% және 8%-ға өскен.
Сонымен қатар Ұлттық экономика министрлігі 2028 жылы бюджет көлемі 100 млрд теңгеге азаяды деп болжап отыр. Бұл 2027 жылғы жоспардың орындалуына қатысты тәуекелдер ескерілгенін көрсетуі мүмкін.
Келесі жылы бюджет тапшылығын қаржыландыруға, яғни қарыздарды өтеуге 4,6 трлн теңге жұмсалады. Бұл – ел бюджетінің 15,7%-ы, яғни әрбір алты теңге.
2026 жылы бұл көрсеткіш бюджет шығыстарының 17,5%-ын құрайды. Алайда нақты сома өзгермейді – биыл да қарыздарды қаржыландыруға 4,6 трлн теңге қарастырылған.
Заң жобасында республикалық бюджет тапшылығы алдағы жылдары біртіндеп азаятыны көрсетілген. 2028 жылы ол 2,2 трлн теңге, ал 2029 жылы 1 трлн теңге болады деп жоспарланған.
Ұлттық қор
2027 жылы Ұлттық қорға 3 трлн 782 млрд теңге түседі деп болжанып отыр. Бұл 2026 жылмен салыстырғанда 342 млрд теңгеге аз.
Сонымен бірге Ұлттық қордан келесі жылы 4,4 трлн теңге алу жоспарланған. Бұл биылғыдан екі есеге жуық көп.
Үкімет кейінгі жылдары Ұлттық қордан алынатын қаражат көлемі азаяды деп уәде беріп отыр.
Әлеуметтік төлемдер
2027 жылдың 1 қаңтарынан бастап:
• Ең төменгі жалақы – 85 000 теңге. Ол 2025 жылдан бері өзгермеді.
• айлық есептік көрсеткіш – 4 693 теңге (2026 жылы – 4 325 теңге);
• мемлекеттік базалық зейнетақы төлемінің ең төменгі мөлшері – 38 622 теңге (2026 жылы – 35 596 теңге);
• ең төменгі зейнетақы – 74 919 теңге (2026 жылы – 69 049 теңге);
• базалық әлеуметтік төлемдерді есептеуге арналған күнкөріс минимумы – 55 173 теңге (2026 жылы – 50 851 теңге).
Бюджет ақшасы қайда жұмсалады?
2027 жылғы жалпы шығын 29 трлн теңге болады.
Өткен жылмен салыстырғанда, биыл Үкіметтегі пікірталастар әлдебір байқалмай, тым тыныш өткен сияқты. Алайда шығыстардың құрылымына қарасақ, бюджет қаражаты үшін тартыстың болғаны көрінеді. Ал қарапайым халықтың тұрмысын тікелей жақсарта алатын министрліктер бұл тартыста анық жеңіліп қалды.
Білім беру шығындары әзірге өзгеріссіз қалды. Бірақ ол да көтерілген жоқ.
2025 жылы білім беруге бюджеттен 1,4 триллион теңге бөлінді. 2026 жылы – 812 миллиард теңге, 2027 жылы – 858 миллиард теңге қарастырылған. Ал 2028 жылғы бюджетте білім беруге 863 миллиард теңге көзделген. Бұл, шамасы, бастапқы сома. Кейін оны өзгертуі мүмкін.
633 млрд теңге жоғары білім беруге, яғни жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар кадрлармен қамтамасыз етуге жұмсалады.
62 млрд теңге – мектептерге.
Бұдан бөлек, 165 млрд теңге жоғары және жоғары оқу орнынан кейінгі білімі бар медицина мамандарын даярлауға бағытталады.
30 млрд теңге – мәдениет және өнер саласындағы білім беру мемлекеттік саясатын іске асыруға, сондай-ақ осы салаларға білікті кадрлар даярлауды қамтамасыз етуге бөлінеді.
9,8 млрд теңге – спортта дарынды балаларды оқыту мен тәрбиелеуге жұмсалады.
7,2 млрд теңге – педагогтердің біліктілігін арттыруға бағытталады.
19,8 млрд теңге – техникалық және кәсіптік білімі бар кадрлармен қамтамасыз етуге қарастырылған.
Денсаулық сақтау саласында да жағдай шамамен осындай. Формалды түрде бұл салаға бюджеттен бөлінетін шығындар тұрақтанған. Алайда іс жүзінде мемлекет бұл сектордан біртіндеп шегініп бара жатыр.
Іс жүзінде тұрғындардың өз денсаулығына жұмсайтын шығындары мемлекет тарапынан денсаулық сақтауға бөлінетін қаражатпен салыстыруға келетін деңгейге жетті. Ал кейбір көрсеткіштер бойынша бұл шығындар мемлекеттік шығындардан да асып түскен.
«Денсаулық сақтау» функционалдық тобы бойынша қаражаттың басым бөлігі Әлеуметтік медициналық сақтандыру қорына трансферттерге – 2,2 трлн теңге, арнайы медициналық резервті сақтауды қамтамасыз етуге және денсаулық сақтау инфрақұрылымын дамытуға 263 млрд теңге, қоғамдық денсаулықты қорғауға 41,8 млрд теңге, сондай-ақ медициналық көмектің кепілдік берілген тегін көлемін қамтамасыз етуге бағытталады.
Қазақстан бюджетінде ең көп қаржы бөлінетін бап – әлеуметтік көмек және әлеуметтік қамсыздандыру. Бұл бағытқа 6,9 трлн теңге қарастырылған. Бұл биыл бөлінген қаражат көлемімен бірдей.
Алайда мұнда бір қызық жайт бар. 2028 жылы бұл бағытқа 7,4 трлн теңге, ал 2029 жылы 8 трлн теңге бөлінеді деп жоспарланған. Яғни шығын көлемі жыл сайын шамамен 8%-ға өседі.
Бұл қаражаттың барлығы дерлік жасына байланысты зейнетақы төлемдеріне, еңбек сіңірген жылдары үшін төлемдерге, мемлекеттік базалық зейнетақы төлеміне және жәрдемақыларға жұмсалады.
Қазақстан халқы қартайып келеді. Егде жастағы адамдардың саны артып жатқандықтан, зейнеткерлерге жұмсалатын шығын да әзірге өсе бермек.
Зейнетақының орташа мөлшері:
Мемлекеттік әкімшілік органдарды, Үкімет аппаратын ұстауға және Қазақстанның шетелдегі мүдделерін білдіруге жұмсалатын шығындар да қысқарады. Бір қызығы, бұған дейін бұл бап бойынша шығындар әдетте өсіп келген.
Енді бұл бағытта үнемдеу көзделіп отыр. Келер жылы осы мақсаттарға 1 трлн 85 млрд теңге бөлінеді. Бұл биылғы көрсеткіштен шамамен 100 млрд теңгеге аз.
Кейін шығын көлемі одан әрі қысқарады. Ал 2029 жылы бұл бап бойынша 936 млрд теңге жұмсау жоспарланған. Бұл көрсеткіш 2023 жылғы деңгеймен шамалас.
Үкімет қай салаларға көбірек қаржы бөлмек? Ең алдымен, қорғаныс саласына.
2027 жылы қорғанысқа 1 трлн 616 млрд теңге бөлу жоспарланған. Бұл 2026 жылға жоспарланған көрсеткіштен 13%-ға көп.
Бұл сома жыл соңына болжанған 10% инфляция деңгейінен де жоғары.
Яғни инфляцияны ескерсек, әлеуметтік салаға жұмсалатын шығындардың нақты көлемі төмендеуі мүмкін, ал қорғанысқа арналған шығындар керісінше өсіп отыр.
Алайда осы жылдар ішінде Үкіметтің негізгі басымдықтарының бірі ауыл шаруашылығы болғаны байқалады.
«Ауыл, су, орман және балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау, жер қатынастары» бағыты бойынша қаржыландыру жыл сайын шамамен үштен бірге өсіп отырады.
Ауыл, су, орман және балық шаруашылығы, ерекше қорғалатын табиғи аумақтар, қоршаған ортаны және жануарлар дүниесін қорғау, жер қатынастары» функционалдық тобы бойынша шығындар төрт жыл ішінде үш есеге өскен.
Бұл бұған дейінгі ауылды дамыту бағдарламаларының барлығы дерлік сәтсіз болғанына қарамастан орын алып отыр. Олардың жүзеге аспауына, соның ішінде, қаржының жеткіліксіздігі де себеп болған.
Үкіметтің енді Ауыл шаруашылығы министрлігі мен Экология министрлігінің талаптарының басым бөлігіне қаржы бөлуіне не себеп болды?
Қаражаттың басым бөлігі ауылды несиелендіруге – 373 млрд теңге, су ресурстарын басқаруға – 208 млрд теңге және мал шаруашылығын дамытуға – 75 млрд теңге бағытталады.
Жалпы алғанда, бюджет орындалуы мүмкін, жинақы құжат әсерін қалдырады. Бірақ оның жағдайы шекті деңгейде.
Салық түсімдерін жинау – шекті деңгейде. Экономиканың өсімі де – шекті деңгейде. Ал бұл тепе-теңдік бұзылса ше? Мұндай тәуекел әрдайым бар.
Резервтер де шекті деңгейде. Қазақстанды әзірге қорғайтын жалғыз нәрсе – мұнай. Бұл бағытта да бәрі абайлап жоспарланған.