Energyprom сарапшылары Қазақстандағы жол-көлік оқиғаларының соңғы статистикасын зерттеп, алаңдатарлық қорытындыға келді. 2025 жылы елде 36 мыңнан астам жол апаты тіркелген. Бұл бес жыл бұрынғы көрсеткіштен 2,7 есе көп. Орта есеппен алғанда, жол апаттарынан күн сайын алты адам қаза табады. Caravan.kz медиа порталының тілшісі жалғастырады.
Қазақстан өлім-жітім деңгейі бойынша Орталық Азия елдері мен көрші мемлекеттер арасында осылайша антилидер атанды. Елдегі көрсеткіш 100 мың адамға шаққанда 12,7-ге жетеді. Салыстыру үшін: Ресейде — 8,4, Өзбекстанда — 9,6, Тәжікстанда — 5,7.
Жылдамдық үшін айыппұл «жол ақысына» айналған ба?
Мереке күндері Алматыда орын алған жантүршігерлік жол апаты қоғам талқысынан түскен жоқ. Апат салдарынан үш адам қаза тапты. Полиция департаментінің мәліметінше, мегаполисте 1–10 сәуір аралығында жедел-профилактикалық іс-шаралар өтіп жатыр.
Ведомствоның хабарлауынша:
«Іс-шараға Астана қаласынан, Ақмола, Қарағанды және Жамбыл облыстарынан келген қосымша күштер тартылды. Күшейту құқық бұзушылықтардың алдын алу тиімділігін арттыруға, қоғамдық тәртіп пен жол қозғалысы қауіпсіздігін қамтамасыз етуге бағытталған».
Резонанс тудырған жол апатынан кейін Мәжіліс депутаты Мұрат Әбенов көптеген жүргізушілер айыппұлдарды жай ғана «жылдамдық үшін төлем» ретінде қабылдайтынын мәлімдеді. Ол жылдамдықты 60 км/сағ-тан артық асыру сияқты өрескел құқық бұзушылықтарды мас күйінде көлік жүргізумен теңестіріп, жүргізуші куәлігінен айыру және қамауға алу шараларын қолдануды ұсынды.
Мәселе тек жүргізушілерде емес
Ресми статистика жол апаттарының себептері тек жүргізушілерге ғана байланысты емес екенін көрсетеді.
Әр бесінші жол апатында жанама себеп ретінде жол инфрақұрылымының нашарлығы аталады:
- Жолдағы ойықтар мен шұңқырлар салдарынан апаттар саны 4 есеге өскен;
- Жаяу жүргіншілерге арналған жолдардың болмауы салдарынан 4,6 есеге артқан;
- Қыс мезгілінде жолдардың уақтылы тазаланбауы мен құм-тұз қоспасының себілмеуі жүздеген адамның өмірін қиып отыр.
Қысқартылған бюджет
2026 жылғы жол-құрылыс маусымында Қазақстан Республикасының Көлік министрлігі 11 мың шақырым автожолды жөндеу мен реконструкциялаумен қамтуды жоспарлап отыр. Алайда бұл жоспардың нақты қалай жүзеге асатыны әзірге белгісіз.
Себебі жолдарды жөндеу жұмыстары тікелей мемлекеттік бюджетке тәуелді. Ал 2026 жылы бұл бюджет 20%-ға қысқарған: қажетті 1,9 трлн теңгенің орнына небәрі 1,2 трлн теңге бөлінген. Қысқартудың негізгі себебі — үкімет Ұлттық қордан бөлінетін нысаналы трансферттерді алып тастады, ал балама қаржы көздері табылмаған.
Жол қоры — шешім бола ала ма?
Мәселенің ықтимал шешімі ретінде дамыған елдердегідей арнайы Жол қорын құру ұсынылуда. Мұндай қорларда айыппұлдар мен жол алымдары жинақталып, тек жол инфрақұрылымын дамытуға жұмсалады.
Мысалы, Германияда осындай қор жыл сайын 9 млрд еуроға дейін қаражат жинап, оны мақсатты түрде жол саласына бағыттайды. Соның нәтижесінде елдегі жол апаттарынан болатын өлім-жітім деңгейі 100 мың адамға шаққанда 2,6-ны құрайды.
Қызығы, 2025 жылғы деректер бойынша Германия мен Қазақстандағы жол-көлік оқиғаларынан қаза тапқандар саны шамалас — тиісінше 2,3 мың және 2,8 мың адам. Алайда Қазақстанда 36,1 мың апат тіркелсе, Германияда жарақат алғандармен 296 мың апат және тағы 2,2 миллион жарақатсыз жол оқиғасы болған.
Бастама бар, бірақ шешім жоқ
2026 жылдың ақпан айының соңында Мәжіліс депутаты Олжас Құспеков үкіметке осындай Жол қорын құру туралы ресми ұсыныс енгізді. Оның мақсаты — жол саласын бюджетке тәуелділіктен арылтып, жүйелі қаржыландыруды қамтамасыз ету.
Алайда бұл бастама әзірге нақты шешімге айналмай, талқылау деңгейінде қалып отыр.