Наурыз – қатаң қыстан кейін жылылықтың келуін, табиғаттың оянуын білдіретін мереке. Қар еріп, жер бусанып, құстар қайта оралып, жаңа шаруашылық кезең басталады. Табиғатпен тығыз өмір сүрген көшпелі қазақ үшін бұл уақыт ерекше мәнге ие болды.
Қыс мезгілі адамдар мен мал үшін ауыр кезең саналатын. Ал көктем үміт әкелетін шақ еді. Осы кезде мал төлдеп, үйлерде жаңа сүт пайда болып, тіршілік қайта жанданғандай әсер қалдыратын. Сондықтан Наурызды халық ерекше қуанышпен қарсы алған.
Бұл күні адамдар ең жақсы киімдерін киіп, ауыл-ауылды аралап, бір-бірін құттықтап, ақ тілектерін айтқан. Ұзақ қыстан кейін ағайын-туыс пен көршілердің бас қосуы үлкен мерекеге айналған.
Сондай-ақ Наурызда реніштерді кешіру дәстүрі болған. Кей жағдайларда билеушілер тұтқындарды да босатқан. Бұл дәстүр Самарқандағы Ұлықбек обсерваториясындағы «көк тас» туралы аңызбен байланыстырылады. Аңыз бойынша, күн мен түн теңелетін күні күн сәулесі сол тасқа түсіп, оны жібітеді екен. Сондықтан Наурызда кешірім бергісі келмеген адамға: «Самарқанның көк тасы да жібігенде, сенің жүрегің тастан қатты ма?» деп айтатын болған.
Наурыздың басты дәстүрлерінің бірі – ортақ дастархан. Үй иелері қонақтарға жеті түрлі дәмнен дайындалатын наурыз-көже ұсынған. Бұл тағам молшылық пен жаңарудың белгісі саналған. Дастархан неғұрлым мол болса, жыл да соғұрлым берекелі болады деп сенген.
Мереке ән-күймен, ұлттық ойындармен және жарыстармен бірге өткен. Айтыс, қазақша күрес, бәйге сияқты сайыстар ұйымдастырылып, халық кеңінен тойлаған.
Сарапшылар Наурыз туралы не айтады
Бүгінде Наурыз – қазақстандықтардың ең сүйікті мерекелерінің бірі. Осы мерекеге байланысты 14 наурыз күні Астанада өткен конференцияда сарапшылар оның тарихи маңызы туралы айтты.
Жазушы Алдан Зейноллаұлының айтуынша, ерте кезде қазақтар жаңа жылдың басталуын жұлдыздарға қарап анықтаған және жыл басын 1 наурыз деп санаған. Кейін күнтізбенің өзгеруіне байланысты бұл дата қазіргі есеп бойынша 14 наурызға сәйкес келген.
Ол сондай-ақ ойшыл Машһүр Жүсіп Көпейұлының еңбектерінде де Наурыз туралы деректер бар екенін атап өтті. Онда 14 наурыз адамдардың бір-бірімен көрісіп, жаңа жылды қарсы алатын күні ретінде сипатталады. Ал күн мен түн теңелетін уақыт табиғат мерекесі ретінде түсіндірілген.
Кейбір деректерде бұл күні 365 адам қара атпен, тағы 365 адам ақ атпен шауып, жылдың 365 күні мен 365 түнін бейнелегені айтылады. Сондай-ақ осы күні 365 күй орындалғаны туралы мәліметтер де бар.
Алдан Зейноллаұлының пікірінше, Наурыздың басты мәні – ұлттық рухты жаңғырту. Ол бұл мереке тек концерт пен ойын-сауықпен шектелмеуі керек деп санайды. Керісінше, театрландырылған қойылымдар, ұлттық дәстүрлерді таныстыратын шаралар және Наурыздың тарихи мәнін түсіндіретін танымдық дәрістер ұйымдастырылуы тиіс.
Тарих ғылымдарының докторы, профессор Марат Әбсеметов Алаш зиялыларының Наурызға көзқарасы ұлттық мәдениетті сақтау идеясымен тығыз байланысты болғанын айтады.
Ғалымның сөзінше, қазақ зиялылары өз еңбектерінде Наурыздың мәнін бірнеше қырынан түсіндірген:
- біріншіден, мерекенің астрономиялық негізін, яғни күн мен түн теңелуімен байланысын көрсеткен;
- екіншіден, оның қазақ халқының дәстүрлі шаруашылық өмірімен тығыз байланысты екенін айтқан;
- үшіншіден, Наурызды ұлттық мәдениеттің маңызды бөлігі ретінде бағалаған.
Профессордың айтуынша, қазіргі таңда Наурыздың қоғамдағы орны ерекше. Бұл мереке ұлттық дәстүрлерді жаңғыртып қана қоймай, жастарды мәдени мұраны құрметтеуге тәрбиелейді.
Айта кетейік, күн мен түннің теңелу күні жыл сайын әртүрлі датаға сәйкес келеді және міндетті түрде 22 наурыз бола бермейді. Мысалы, биыл бұл құбылыс 20 наурызға сәйкес келеді.