Аз уақыт ішінде бірнеше қайғылы жағдай тіркелген соң әскердегі қауіпсіздік тағы да қоғамның назарына ілікті. Caravan.kz медиа порталының тілшісі толық жалғастырады.
Маңғыстау облысындағы қайғылы жағдай
Елдің батыс өңірінен суық хабар жетті. Маңғыстау облысында «Батыс» өңірлік қолбасшылығының мерзімді қызметтегі әскери қызметшісі қаза тапты. Бұл туралы Қорғаныс министрлігі мәлімдеді. Ресми мәліметке сәйкес, жоспарлы далалық атыс жаттығулары кезінде ол оқ жарақатын алып, сол жарақаттан көз жұмған.
«Осы жылдың 17 ақпанында Маңғыстау облысындағы «Бейнеу» полигонында жоспарлы далалық атыс жаттығуларын өткізу кезінде Құрлық әскерлері «Батыс» өңірлік қолбасшылығының мерзімді қызметтегі әскери қызметшісі қарумен жұмыс істеу кезінде өміріне қауіпті оқ жарақатын алды», — делінген ресми хабарламада.
Осы дерек бойынша қылмыстық іс қозғалды. Қазір сотқа дейінгі тергеу жүргізіліп жатыр. Тергеу аясында барлық мән-жай мен себептер анықталуда, қажетті сараптамалар тағайындалған. Оқиға орнына Қорғаныс министрінің орынбасары, бас әскери прокурор және Ішкі істер министрлігінің әскери-тергеу департаментінің басшысы барған. Тергеу барысы Бас прокуратураның бақылауында.
Өкінішке орай бұл тіркелген алғашқы қайғылы жағдай емес. Осы жылдың басынан бері жоғарыдағы оқиғаны қосқанда бес қайғылы жағдай тіркелген.
- 7 қаңтарда Ұлттық ұлан Шымкент қаласында мерзімді қызметтегі сарбаздың қайтыс болғанын хабарлады. Алдын ала себеп ретінде жедел лейкоз аталды.
- Бір аптадан кейін келісімшарттағы әскери қызметкер қаза тапты. Оны Ақтау гарнизоны маңындағы Оймаша полигонының жанында әскери КамАЗ басып кеткен.
- 23 қаңтарда Өскемен гарнизонында қарауыл қызметін атқарып жүрген сарбаз өзіне бекітілген қарумен өз-өзіне оқ атқан.
- 27 қаңтарда Жамбыл облысында мерзімді қызметтегі сарбаз қарумен жұмыс істеу кезінде мерт болды.
Қауіпсіздік мәселелері жөніндегі сарапшы Рустам Бурнашевтің айтуынша, мұндай жағдайлар толық жойылады деу қиын.
«Біздің басты міндетіміз осындай жағдайларды барынша азайту, әрбір істі ашық әрі әділ тергеу және зардап шеккендердің туыстарымен дұрыс, түсінікті жұмыс жүргізу», — дейді сарапшы.
Оның сөзінше, мұнда ең бастысы — мәселені «солдаттық тәртіппен ғана» емес, адами тұрғыдан қарау.
Жүйелік мәселе бар ма?
Соңғы үш жылда әскерде шамамен 300-ге жуық сарбаз қаза тапқан. Бұл — бір батальонның санымен шамалас. Осыған байланысты журналистер бұған дейін Қорғаныс министрінің орынбасарынан өлім-жітімнің артуын ескере отырып, жүйелі өзгерістер қажет емес пе деген сұрақ қойған.
Алайда ол өз кезегінде қазіргі жүйе жалпы алғанда тиімді екенін, әскердің тұрақты жауынгерлік дайындығын қамтамасыз етіп отырғанын айтқан.
Бірақ бұл пікірмен бәрі бірдей келіспейді.
Сарапшылардың айтуынша, сарбаздарды қорғаудың тиімді жолдары бұрыннан белгілі. Соның бірі — азаматтық бақылауды күшейту.
«Яғни, әскери қызметшілердің отбасымен тұрақты байланысы болуы керек. Егер сарбаз қандай да бір қысымға немесе әлімжеттікке тап болса, ол бұл туралы тек командирлеріне ғана емес, бірден жақындарына да хабарлай алуы тиіс», — дейді сарапшы Рустам Бурнашев.
Оның айтуынша, бұл әскери жүйе мен қоғам арасындағы қарым-қатынасты түбегейлі өзгертуді талап ететін үлкен реформа. Мұндай өзгерістер тез жүзеге аса қоймайды. Оның үстіне, қоғамның әскерге деген сенімі де жылдан жылға төмендеп бара жатқаны байқалады.
Тірі қалған сарбаздың ауыр тағдыры
Жамбыл облысында болған тағы бір жағдай қоғамда үлкен резонанс тудырды. Отардағы әскери бөлімде қызмет еткен мерзімді сарбаз Есбол Қапар ауыр соққыға жығылып, аман қалған.Алайда оның жағдайы өте ауыр, жақ сүйегі мен мұрны сынған, екі рет ота жасалған, қазір ол дұрыс сөйлей алмайды.
Ата-анасының айтуынша, оны үш сержант ұрып-соққан. Біреуі темір затпен ұрып, ауыр жарақат салған.
«Екі апта бойы таба алмадық. Кейін белгілі болғандай, олар баламды соққыға жығыпты. Мен баламды қызмет етуге жібердім бе, әлде өлуге ме? Кінәлілер жазалансын» — деп ашынады әкесі.
Сонымен қатар, ата-анасы емдеу шығындарын да, Алматыға барып-келу жолақысын да өздері төлегенін айтады. Бұдан бөлек, олардың сөзінше, баласын бір пәтерде ұстап, туыстарын жолатпаған.
Бұл дерек бойынша әскери полиция қылмыстық іс қозғаған. Зардап шеккен сарбаз ауруханаға жатқызылған, оған барлық қажетті медициналық көмек көрсетіліп жатыр. Оның жағдайы дәрігерлердің бақылауында.
Бүгінгі келіп түскен ақпаратқа сүйенсек, осы оқиғадан кейін төрт лауазымды тұлға қызметінен босатылды.
«Басшылық құрамдағы төрт лауазымды тұлға – әскери бөлім командирі, оның тәрбие және идеологиялық жұмыс жөніндегі орынбасары, батальон командирі және рота командирі қызметінен босатылды», — делінген хабарламада.
Сонымен қатар, әскери бөлім командирінің орынбасары – штаб бастығына, батальон командирінің орынбасарына және оның тәрбие жұмысы жөніндегі орынбасарына қызметтік әрекетке сәйкес емес деп ескерту жарияланды. Бірқатар офицер мен сержантқа қатаң тәртіптік жаза қолданылды.
Айта кету керек, бұл жыл басынан бері Отарда орын алған екінші жағдай. Қаңтар айының соңында дәл осы жерде тағы бір сарбаз бетіне тиген оқтан көз жұмған. Сол кезде бұл оқиға жазатайым жағдай ретінде қарастырылған. Бірнеше командир қызметінен босатылып, тексеріс жүргізілетіні айтылған.
Алайда сарапшылардың пікірінше, мұндай жекелеген шаралар жалпы жағдайды түбегейлі өзгерте алмайды.
«Әр сарбаздың өлімі — тек бір бөлімшенің емес, бүкіл Қорғаныс министрлігі үшін төтенше жағдай. Әрбір жағдай мұқият тексеріледі, қылмыстық істің нәтижесіне қарамастан командирлер тәртіптік жауапкершілікке тартылады», — дейді құқық қорғаушы Бауыржан Мусин.
Алайда тәжірибе көрсеткендей, мұндай шаралар жалпы жүйеге айтарлықтай әсер ете алмай отыр.
Сондықтан сарапшылар жауапкершіліктің нақты әрі сатылы жүйесін құру қажет дейді.
«Яғни, әр деңгей — сержанттар, кіші офицерлер, орта буын және жоғары офицерлер — өзіне тиесілі жауапкершілікті толық сезінуі керек. Сонымен қатар, тәрбиелік және алдын алу жұмыстары да күшейтілуі тиіс», — дейді Рустам Бурнашев.
Сарапшылар қаза тапқан және зардап шеккен сарбаздардың туыстарына барынша сабыр сақтауға кеңес береді.
«Қаншалықты ауыр болса да, эмоцияға берілмей, барлық құжаттарды мұқият қарап, тек нақты деректерге сүйену маңызды. Көп жағдайда қаза тапқан немесе жарақат алған сарбаздардың аналары мен туыстары тергеу нәтижелерімен келіспей, ұжымдық шағымдар береді. Мұндай істер ұзаққа созылуы мүмкін. Себебі олар әскери бөлімдер мен полигондар сияқты жабық нысандарда болған оқиғаларға қатысты», — дейді құқық қорғаушы Бауыржан Мусин.
Жыл сайын ата-аналардың әскерге деген сенімсіздігі пен қорқынышы артып барады. Сондықтан бүгінгі күні өзекті сұрақ әлі жауапсыз қалып отыр. Қазақстан әскері қашан қауіпсіз ортаға айналады?