Ал қазақ қоғамына аталмыш тыйымдар керек пе? Caravan.kz медиа порталы тілшісі тақырыпты зерттеп көрді.
Қырғызстанда дәстүрлі іс-шаралар мен діни киімдерге қатысты бірнеше тыйымдар мен шектеулер енгізілуде.
Қырғызстан Жогорку Кеңешінің депутаттары салт-дәстүрлер мен мерекелерге байланысты артық шығындарды азайту мақсатында заң жобасын ұсынды. Бұл заң жобасында келесі шектеулер қарастырылған:
• Жерлеу рәсімдері: Марқұмды жерлеу кезінде ұсақ мал, жылқы немесе ірі қара мал союға тыйым салынады. Жерлеуден үш күн өткен соң, бір жылқы немесе сиыр сойып, еске алу рәсімін өткізуге рұқсат етіледі. Үш күндік, жеті күндік, қырық күндік және жылдық ас беру рәсімдерін өткізуге тыйым салынады.
• Тойлар: Үйлену тойына 250 адамнан аспайтын қонақ шақырып, бір ірі қара мал союға рұқсат беріледі. Қыз ұзату рәсімінде бір ірі қара мал сойылып, 100 адамнан артық қонақ шақыруға болмайды. Егер үйлену тойы мен қыз ұзату бірге өткізілсе, 350 адамға дейін қонақ шақырып, бір ірі қара мал союға болады. Сонымен қатар, үйлену кортежінде үш көліктен артық болмауы тиіс.
• Қосымша шығындар: Салт-дәстүрлерді орындау кезінде “киіт кигізу”, “себет беру”, “қонақ беру” сияқты қосымша шығындарды ұйымдастыруға тыйым салынады.
Бұл заң жобасы қоғамдық талқылауға шығарылып, оның орындалуын бақылау жергілікті мемлекеттік органдар жанындағы аумақтық комиссияларға жүктеліп отыр.
Одан бөлек, Қырғызстан басшысы Садыр Жапаров 2025 жылдың қаңтарында “Діни сенім бостандығы және діни бірлестіктер туралы” заңға қол қойды. Бұл заңға сәйкес, жұмысқа немесе медициналық себептерге байланысты жағдайларды қоспағанда, қоғамдық орындарда азаматтың жеке басын анықтауға мүмкіндік бермейтін барлық киім түрлерін киюге тыйым салынды. Яғни қара жамылып жүруге болмайды. Заңды бұзғандарға 20 мың сом айыппұл салынады (бұл шамамен 120 мың теңге).
Жаңа ережелер сонымен қатар қарттар мен мүгедектер үйлерінде, түрмелерде, әскери бөлімдерде діни рәсімдерді өткізуге тыйым салады.
Одан бөлек, заң діни әрекеттерді «мәжбүрлегені» және діни әдебиеттерді таратқаны үшін жазаны қарастырады.
Бұл шаралар Қырғызстанда дәстүрлі және діни іс-шаралардағы ысырапшылдық пен әлеуметтік бәсекелестікті азайтуға, сондай-ақ қоғамдық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталып отыр.
Туды қорлаған жат ағым өкілдері
Бұл сұраққа жауап бермес бұрын, жақын арада қоғамды шулатқан оқиғаға тоқталайық. Атырау қаласында бетін тұмшалаған төрт қыздың сұқ саусағын көрсетіп, қолдарына арабша жазуы бар қазақ туын ұстап түскен суреті әлеуметтік желіде тарап, қоғамның ашуына тиді. Аталмыш жағдайды қоғам белсенділері мемлекеттік рәмізді қорлау және ұлтаралық араздықты қоздыру деп бағалады. Сонымен қатар қара жамылған қыздардың әрекетіне билік араласып, ендігіде жол бермеуді талап етті. Айтуларынша, бүгін туды қорлағандар, ертең ел бірлігін бұзады.
«Демек сұрақ тек қана қыздарға емес, ата-аналарына да қойылуы тиіс. Баласының немен айналысып, не істеп жүргеніне кәмелеттік жасқа толғанға дейін ата-анасы жауапты ғой. Олар не қарап отыр?! Бұлар жас қой. Кез келген идеологияның соңынан еріп кете беруі мүмкін. Баласы не оқып жатыр, не көреді, кіммен араласады дегенді жақындары қадағалап отырмаса, жат ағымның жетегінде кетуі әбден мүмкін», — деп жазды саясаттанушы Асхат Қасенғали.
Бұл жағдайдан байқағанымыз, жат ағымның жетегінде кеткендер емін-еркін өз идеологиясын жүргізіп, араб жазуы бар туды ашықтан-ашық сатып ала алады дегеніміз. Яғни, шетелдік онлайн-дүкендерді бақылап отырған билік жоқ, оны жазалайтын мемлекеттік органдар жоқ. Алайда осы туды сатып келген Wildberies оқиғадан соң алып тастағаны белгілі болды.
Шулы оқиғадан кейін Атырау полициясы тқрт қыздың ұсталғанын хабарлады. Сот қаулысымен құқық бұзушылар ӘҚБтК-нің 434-бабының 1-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылық жасағандары үшін кінәлі деп танылды.
Олардың кінәсі әкімшілік құқық бұзушылық туралы хаттамамен, фотосуретпен, видеомен және басқа да іс материалдарымен толық дәлелденді.
Облыстық соттың мәліметінше, ӘҚБтК-нің 434-бабының 1-бөлігінің санкциясында 20 айлық есептiк көрсеткiш мөлшерiнде айыппұл салу не 5-тен 15 тәулiкке дейiнгi мерзiмге әкiмшiлiк қамаққа алу түріндегі әкімшілік жауаптылық көзделген.
Сот қаулысымен құқық бұзушылар ӘҚБтК-нің 434-бабының 1-бөлігінде көзделген әкімшілік құқық бұзушылық жасағандары үшін кінәлі деп танылды.
«Н.-ға жауаптылығын ауырлататын мән-жайды ескере отырып (кәмелетке толмаған адамды әкiмшiлiк құқық бұзушылыққа тарту; адамдар тобының әкiмшiлiк құқық бұзушылық жасауы), 15 тәулікке әкімшілік қамаққа алу түріндегі әкімшілік жаза қолданылды. А.-ға әкімшілік жаза ретінде 78 640 теңге әкімшілік айыппұл салынды. Кәмелетке толмаған Х.-ның заңды өкіліне әкімшілік жаза ретінде 39 320 теңге әкімшілік айыппұл салынды. Сот қаулылары заңды күшіне енген жоқ», — делінген Атырау қаласының әкімшілік құқық бұзушылықтар жөніндегі мамандандырылған соты хабарламасында.
Елімізде хиджаб киетіндер мен қара жамылатындарға ресми тыйым салынбаған. Дегенмен бұл мәселенің әрдайым көтеріліп жүргені анық. Бірнеше шектеулер бар. Білім беру орындарында, жоғары оқу орындары мен жұмыста, мемлекеттік қызмет және құқық қорғау органдарында арнайы талаптар қойылған.
Қазақстанның “Білім туралы” заңы бойынша, мектептерде бірыңғай форма кию міндеттелген. 2016 жылы ҚР Білім және ғылым министрлігі “Орта білім беру ұйымдары үшін міндетті мектеп формасына қойылатын талаптарды” бекітті. Бұл талапқа сәйкес, мектеп формасы зайырлы сипатта болуы керек, сондықтан бастауыш және орта мектептерде хиджаб киюге тыйым салынған. Осыған байланысты кейбір ата-аналар хиджаб киген қыздарының мектепке кіргізілмеуіне қатысты шағымданып, тіпті сотқа жүгінген жағдайлар да болған. Алайда соттар білім беру мекемелерінің шешімдерін заңды деп таныды.
Қоғамдық орындарда хиджаб киюге тыйым жоқ. Алайда 2018 жылы “Қазақстан Республикасының діни қызмет және діни бірлестіктер туралы” заңына түзетулер енгізіліп, “бет-әлпетті толықтай жабатын киім киюге” тыйым салынған. Бұл, негізінен, ниқаб пен паранжаға қатысты. Ал кешегі оқиға бұл заңның жұмыс істемейтінін көрсетті.
Мемлекет басшысы Ұлттық құрылтайда бұл мәселеге қатысты өз позициясын анық білдірген.
«Ұлттық киім кию біртіндеп қалыпты көрініске айналып келеді. Бұл – өте жақсы үрдіс. Бет-жүзді тұмшалайтын қара киімнен гөрі өзіміздің ұлттық киімдеріміз әлдеқайда артық» деді. екінші бір сөзінде: «Теріс ағымдарға, қазақтың болмысына жат идеологияларға тосқауыл қою қажет екеніне еш күмән жоқ. Елімізде дін бостандығына кепілдік берілген. Бірақ жүгенсіздікке, тәртіпсіздікке жол беруге болмайды», — деді.
Яғни тосқауылды қоятын тең заң шығарушы орган. Бұл ретте Қырғызстанның тыйымы біз үшін үлгі сияқты.
Құдалық пен киіт кигізу қазаққа қаншалықты маңызды? Оған тыйым салу дұрыс па?
Еліміз үшін құдалық және киіт кигізу дәстүрлері ұлттық мәдениеттіміздің маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі уақытта бұл рәсімдер еш шектеусіз өткізіледі. Дегенмен, соңғы жылдары қоғамда осы дәстүрлерге байланысты шығындардың артуы және олардың кейбір отбасыларға қаржылық ауыртпалық түсіруі туралы пікірталастар орын алуда.
Қазақ халқында құдалық – екі рудың, екі әулеттің арасындағы туыстық байланыстың негізін қалаушы дәстүр. Бұл тек екі жастың үйлену рәсіміне дайындық қана емес, сонымен қатар әлеуметтік қатынастарды нығайтып, отбасыларды жақындастыратын ерекше салт.
Құдалық – болашақ құдалар арасындағы алғашқы ресми кездесу. Бұл дәстүр ежелден бері сақталып, қазақ қоғамында ерекше маңызға ие болып келеді. Құдалар қыз ұзатылатын үйге арнайы сый-сияпатпен келеді, келісе отырып құда түседі, жөн-жоралғы жасайды.
Құдалықтың негізгі мақсаты – екі әулеттің татулығын бекіту, ұрпақтарының болашағын баянды ету. Қазақта “Құда мың жылдық” деген нақыл бар, бұл құдалықтың тек жеке адамдар арасындағы емес, бүкіл әулет арасындағы ұзақ мерзімді қатынас екенін көрсетеді.
Киіт– құдалар арасында жасалатын дәстүрлі кәденің бірі. Қазақ халқы арасында “құдалық белгісі киіт, қоныс белгісі – бейіт” деген мақал бар. Яғни киіт – құдалықтың негізгі белгілерінің бірі. Киіт – бас киіт, аяқ киіт болып бөлінеді. Құдаларды бастап барған үлкен адамға бас киіт беріледі де, қалған құдаларға екінші дәрежедегі (аяқ) киіт беріледі. Киіт келген құданың беделіне, алатын орнына қарай бөлінеді. Мысалы, бұрын құндыз жағалы тон, қасқыр ішік, кілем, т.б. қымбат бұйымдар, киімдер мен заттар, жүздеген мал (жылқы, түйе, қой) берілген. Киіттің ең төменгі түрі кездемелермен бітеді. Қазақстанның кейбір аймақтарында құда түспей-ақ тойы болғанда, сол үй ішіндегі адамдарға жеке-жеке арнап апарылған киімді де киіт деп атайды. Қазіргі кезде “қалың мал” төленбесе де, оның киіт кигізу сияқты дәстүрлері, басқа да жоралғылары жасала береді.
Киіттің көлемі мен құндылығы екі жақтың әлеуметтік жағдайына қарай өзгереді. Бай, ауқатты әулеттер құдаларына құндыз бөрік, алтын-күміс әшекей, кілем, ат мінгізу сияқты бағалы заттар берген. Ал қарапайым халық тұрмыстық бұйымдар, киім-кешек сыйлаған.
Халықтың бір бөлігі бұл дәстүрлердің әлеуметтік байланыстарды нығайтудағы рөлі маңызды деген пікірде. Ал басқа қауым осы рәсімдерге жұмсалатын шығындардың кейде шамадан тыс екенін және бұл жағдай әлеуметтік бәсекелестікті тудырып отыр дейді. Ал енді тыйым салу дұрыс па?
Қырғызстандағы бастаманы толық қолдап, құдалық пен киітке қатаң тыйым салу – қазақ қоғамында үлкен қарсылық тудыруы мүмкін. Себебі, бұл дәстүр тек материалдық алмасу емес, адамдар арасындағы туыстық байланысты нығайтатын мәдени құбылыс. Ең дұрыс шешім – толық тыйым салмай, реттеу мен шектеу қою болуы мүмкін. Әйтпесе, бүгінде кейбір құдалық рәсімдері тым даңғазалыққа айналып кетті. Қымбат тондар, алтын бұйымдар, үлкен тойлар – мұның бәрі бәсеке үшін жасалатындай. Егер киіт кигізуге шектеу қойылса, адамдар өзара бәсекелесіп, қарызға кіріп, қымбат сыйлық жасауға тырыспайды. Ал той өткізуге келсек, ол да жастар үшін ауыр тиеді. Әсіресе, бір жалақыға күн көріп отырғандар үшін. Жағдайына қарамай, несиеге батып той өткізетіндердің басты себебі де осы бәсекелестік екені жасырын емес. Егер белгілі бір шектеулер қойылса, бұл кейбір жанұялардың қаржылық ауыртпалығын жеңілдетер еді.
Ас беру: ысырап па, сауап па?
Қазір ас беруде ысырапшылдық тыйылмай тұр. Этнограф Болат Бопайұлының пікірінше, қайтыс болған адамның рухын құрметтеу қаржылық қиындықтар тудырмауы керек.
«Ас берудің негізгі мақсаты — марқұмды еске алу және дұға ету. Тым көп шығын дәстүрді рухани мәнінен айырады. Бұл кейбір отбасыларға қаржылық тұрғыдан қиындық туғызуы мүмкін, олар көп жағдайда қарызға батып жатады. Қарыз алу отбасының қаржылық жағдайын одан әрі нашарлатады, ал қайтыс болған адамның рухын құрметтеу қаржылық қиындықтар тудырмауы керек. Қоғамның көзқарасынан қорқып, қарызға батудың қажеті жоқ. Әр отбасының жағдайы әртүрлі, сондықтан әркім өз мүмкіндігіне қарай ас бергені дұрыс. Қоғамдық қысымнан қорықпай, шынайы ниетпен берілген ас та жеткілікті», — деді ол бір сұқбатында.
Қазақстан мұсылмандары діни басқармасы 2020 жылы имамдар форумында «Ас беру мәдениеті» құжатын қабылдаған. Басқарма және діни қызмет өкілдері осы құжатта жазылған ережелерді насихаттайды. Құжат Қазақстан аймақтарында өткізілетін астың шариғат шеңберінде, салт-дәстүрімізді ескеріп, отбасының әлеуметтік жағдайына салмақ салмайтын және ысырапқа жол бермейтін құдайы ас беру мәдениетін қалыптастыру және насихаттау мақсатында әзірленген.Бекітілген құжатта құдайы ас бері мәдениетінің жеті қағидасы көрсетілген.
- Шынайы ниет ету;
- Құдайы асқа жиналу;
- Құран оқу, бата беру, дұға жасау;
- Ысырапқа жол бермеу;
- Құдайы аста уағыз-насихат айту;
- Марқұмды еске алу және қаралы отбасыны жұбату;
- Құдайы аста қарапайымдылықты сақтау.
Құдайы асқа арнап мал сою міндет емес. Өйткені құдайы аста жиналған адамдарды тойдыру шариғат талабына да, мақсатына да жатпайды. Ең бастысы, ас берушілердің және оған қатысушылардың ниеті таза болуы тиіс. Құдайы аста кәде (сыйлық, тәбәрік, жыртыс және т.б.) таратуды шариғат талап етпейді. Оған жұмсалған қаржыға шын мұқтаждардың қажетін өтеу – әлде-қайда сауапты.