Бұл қадам билік жүйесін жаңартуға, басқару архитектурасын қайта құруға және мемлекеттің ұзақмерзімді дамуын қамтамасыз етуге бағытталған тарихи өзгеріс ретінде бағалануда. Осы ретте біз «Қазақстанның Азаматтық Альянсы» ЗТБ президенті Бану Нұрғазиевамен Конституциялық реформаның мәні, референдумның саяси логикасы, жаңа экономикалық бағыттар және реформалардың еліміздің болашағына ықпалы туралы сөйлестік. Сарапшы реформалардың ішкі және сыртқы әсерін жан-жақты талдап, мемлекеттік басқарудағы өзгерістердің стратегиялық мақсатын түсіндірді.
– Президент жаңа Конституция бойынша референдум өткізу туралы жарлыққа қол қойды. Бұған дейін ол жаңа Конституцияның не үшін қажеттігін және билік жүйесінде қандай өзгерістер болуы тиіс екенін түсіндірген еді. Сіздің ойыңызша, конституциялық реформа аясындағы Президенттің басты мақсаты қандай? Бұл құжат арқылы ол нені көздеп отыр?
– Қасым-Жомарт Тоқаевтың пікірінше, Қазақстанда жаңа Конституцияны қабылдаудың мақсаты мынадай:
• қазіргі заман талаптарына сай келетін, бұрын басталған институционалдық өзгерістерді аяқтайтын, суперпрезиденттік модельден бас тартуды және «халық үшін мемлекет» қағидатын күшейтуді көздейтін жаңа мемлекеттік басқару жүйесін қалыптастыру;
• өкілеттіктерді қайта бөлу арқылы мемлекеттік институттардың тиімділігі мен тұрақтылығын арттыру, билік тармақтары арасындағы тежеу және тепе-теңдік жүйесін күшейту;
• азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау және оларды жаңа деңгейде бекіту үшін заманауи құқықтық негіз құру;
• еліміздің мақсаттары, құндылықтары мен даму қағидаттарын жаңарту, қоғамдағы, экономикадағы және геосаяси жағдайдағы өзгерістерді ескеру;
• елдің әлеуметтік-экономикалық дамуына қуатты серпін беру, болашақта тұрақты ілгерілеуді қамтамасыз ету.
Президенттің жалпы формулировкасы бойынша, жаңа Конституция — бұл қолданыстағы Негізгі заңға енгізілетін жай ғана түзетулер емес, мемлекеттің жаңа архитектурасы. Ол теңгерімді дамуды, адам құқықтарын күшейтуді, жаңартылған саяси және әлеуметтік бағдарларды және өзгермелі әлем жағдайында елдің тұрақтылығын қамтамасыз етуге бағытталған.
Менің ойымша, конституциялық реформалар шеңберіндегі Президенттің негізгі мақсаты — елдің саяси тұрақтылығын арттыру, биліктің легитимдігін күшейту, басқару жүйесін біртіндеп демократияландыру, экономиканы жаңғырту және азаматтардың құқықтарын қорғау. Бұл реформалар — жаңа жағдайларға бейімделуге бағытталған басқарылатын эволюция.
Жаңа Конституция елдің суверенитетін нығайтып, Қазақстанды тұрақты әрі демократиялық мемлекет ретінде ұстанатын көпвекторлы саясатымен айқындауға бағытталған.
– Тоқаев Конституциялық комиссияның шетелдік сарапшыларсыз құрылғанын атап өтті. Референдум тағайындалатын болса, мұндай акценттің саяси логикасын және халықаралық деңгейдегі қабылдануын қалай түсіндіруге болады?
– Реформалар аясында Конституциялық комиссияның шетелдік сарапшыларды тартпай құрылуы – өзгерістердің егемен сипатын айқындайтын саналы саяси ұстаным ретінде түсіндірілуі мүмкін.
Ел ішінде мұндай ұстаным реформалардың заңдылығы мен қоғамдық негізін күшейтеді, оларды сыртқы ықпалдың емес, ішкі қоғамдық сұраныстың нәтижесі ретінде танытады. Шетелдік кеңесшілерден бас тарту өзгерістердің өз күшімізбен, ұлттық әлеуетке сүйене отырып әзірленіп жатқанын көрсетеді. Бұл, әсіресе қоғамда сыртқы ықпал мәселесіне қатысты сезімталдық жоғары кезеңде, саяси дербестік пен мемлекеттік егемендік туралы пайымды бекіте түседі.
Халықаралық саясат тұрғысынан бұл Қазақстанның дербес және көпвекторлы мемлекет ретіндегі бейнесін сақтауға мүмкіндік береді.
Дегенмен, халықаралық мойындау тұрғысынан реформалардың мазмұны мен олардың іс жүзіндегі орындалуы әлдеқайда маңызды. Егер өзгерістер халықаралық стандарттарға сай болса, бірақ шетелдік сарапшылардың қатысуынсыз жүзеге асса — бұл саяси жүйенің кемелденгенін білдіреді.
Қазақстан үшін ең бастысы — сыртқы саясаттағы нейтралитет пен көпвекторлылықты сақтау. «Ұлттық әзірлеме» риторикасы елдің белгілі бір геосаяси орталыққа тәуелді емес екенін көрсетеді.
Алайда реформалардың халықаралық қабылдануы комиссия құрамына емес, өзгерістердің мазмұны мен олардың орындалуына байланысты болмақ.
– Президент деглобализация мен жаһандық дағдарыстар жағдайында экономикалық және қаржылық саясатты қайта қарау қажеттігін айтты. Мұндай қадамдар басқа дамушы елдердің даму бағытымен қаншалықты сәйкес келеді?
– Қазақстанның деглобализация және жаһандық дағдарыстар жағдайында экономикалық және қаржылық саясатын қайта қарау стратегиясы басқа дамушы экономикалардың трендтерімен үндеседі. Бұл сонымен қатар Қазақстанның ұлттық ерекшеліктері мен міндеттерін де көрсетеді.
Бүгінде көптеген дамушы елдер өсім модельдерін қайта бағалап, ішкі сұранысты күшейтуге, экономиканың әртараптандырылуына және жаһандық жеткізілім тізбектеріне тәуелділікті азайтуға басымдық беруде.
Мысалы, Азия мен Латын Америкасындағы көптеген елдер шикізатқа тәуелділікті төмендетіп, жоғары технологиялық салаларды дамытуды және ішкі тұтынуды ынталандыруды көздеп отыр.
Бұл тенденцияның себебі — жаһандық сауданың баяулауы, протекционизмнің күшеюі және геосаяси тұрақсыздық.
Халықаралық қаржы ұйымдары да елдерге сыртқы сұранысқа шамадан тыс тәуелділікті азайтып, құрылымдық реформаларды күшейту, инновация мен тұтынуды ынталандыруды ұсынады (мысалы, ХВҚ-ның Қытайға ішкі сұранысқа бейімделу жөніндегі ұсынысы).
Әлемдік экономикада бүгінгі күні тұрақтылық, цифрландыру, жоғары қосылған құн және адами капиталға негізделген модельдер күшейіп келеді.
Қазақстанның қадамдары осы жаһандық трендпен үйлеседі:
• шикізаттан тәуелділікті азайту;
• экономикалық суверенитетті күшейту;
• цифрландыру, индустриялық саясат және сыртқы шоктарға қарсы тұрақтылық.
Яғни, Қазақстанның стратегиясы оқшау емес — ол ең динамикалы дамушы елдердің бағытымен сәйкес келеді. Айырмашылық — ресурстар мен жүзеге асыру қарқынында.
– Тоқаев ЖІӨ өсімін халықтың нақты табысымен байланыстыру міндетін қойды. Бұл көзқарас оның экономикалық стратегиясының басымдықтарын қалай айқындайды?
– Касым-Жомарт Тоқаевтың ЖІӨ өсімін халықтың нақты табысымен тікелей байланыстыру бастамасы инклюзивті экономикалық даму моделіне көшу деген сөз. Мұнда басты өлшем — макроэкономикалық көрсеткіштердің өсуі ғана емес, азаматтардың өмір сүру деңгейінің жақсаруы.
Бұл сапалық, әлеуметтік бағытталған экономикалық стратегияға көшуді білдіреді.
ЖІӨ өсімі енді өздігінен мақсат емес. Басты назар — нақты табыс, сатып алу қабілеті, жұмыспен қамту және теңсіздікті азайту. Бұл өмір сапасы индикаторларының маңызын арттырады.
Стратегияда басты басымдықтар мыналар болады:
• көп жұмыс орнын құратын салаларды қолдау (өңдеу өнеркәсібі, шағын және орта бизнес, агропереработка, қызмет көрсету саласы);
• өңдеуші секторға, МСБ-ға, аймақтық кәсіпкерлікке қолжетімді қаржыландыру мен салықтық жеңілдіктер беру;
• табыстардың әділ бөлінуі, прогрессивті элементтері бар салық жүйесі;
• әлеуметтік қолдау шараларын күшейту;
• еңбек өнімділігін арттыру (білім, денсаулық сақтау, технологиялық жаңғыру).
Аймақтық даму да маңызды — табыс теңсіздігі тек ірі қалаларда емес, өңірлерде де шешілуі тиіс.
Бұл көзқарас экономикалық өсімнің басты мақсаты — халықтың әл-ауқатын арттыру екенін айқын көрсетеді.
– Президент инвестициялық келісімдердің орындалуы және мемлекеттік қызметшілердің жеке жауапкершілігі туралы қатаң мәлімдеме жасады. Мұндай сигналдар шетелдік инвесторлар үшін қаншалықты маңызды?
– Президенттің инвестициялық келісімдердің мүлтіксіз орындалуы және мемлекеттік қызметшілердің жеке жауапкершілігі туралы қатаң мәлімдемесі — шетелдік инвесторлар үшін өте маңызды сигнал.
Ішкі аудитория үшін бұл – биліктің батылдығы мен әлеуметтік-экономикалық міндеттерді тиімді орындауға бағытталған ұстанымының көрінісі. Ал шетелдік және жеке инвесторлар үшін – мемлекеттің болжамдылығы, жауапкершілігі және институционалдық тұрақтылығы жөніндегі сигнал. Мұндай ұстанымдар атқарушы билікті тәртіпке шақырып қана қоймай, азаматтардың сенімін арттырып, сыртқы серіктестер алдында жағымды имидж қалыптастырады.
Қатаң риторика ішкі және сыртқы саясат тұрғысынан бірнеше маңызды мәнге ие. Біріншіден, әрбір министр мен ведомство басшысы, әсіресе экономика, инвестиция және әлеуметтік саясат секілді стратегиялық салаларда, нақты нәтижеге жеке жауап беруге тиіс деген талап күшейеді. Бұл жоғары деңгейдегі бақылаудың артып, мемлекеттік міндеттердің сапалы орындалуына серпін беретінін білдіреді.
Екіншіден, мұндай мәлімдемелер тиімсіз жұмысқа, созбалаң шешімдерге және формалды көзқарасқа жол берілмейтінін көрсетеді. Нәтижесінде шешім қабылдау үдерісі жеделдеп, реформалардың іске асуы қарқын алуы тиіс.
Үшіншіден, азаматтар үшін бұл биліктің әлеуметтік және экономикалық мәселелерге бейжай қарамайтынын, туындаған түйткілдерге нақты жауап беруге дайын екенін аңғартады.
Сонымен қатар, Үкіметтің уәделер мен инвестициялық келісімдерді мүлтіксіз орындауы талап етілетіні айқын көрсетіледі. Бұл жеке және халықаралық бизнес үшін тәуекелдерді азайтып, инвесторлардың сенімін арттырады және мемлекеттік институттардың жауапкершілігіне кепілдік беретін белгі ретінде қабылданады.
Осылайша, Президенттің қатаң мәлімдемелері бір мезгілде бірнеше функция атқарады: атқарушы билікті тәртіпке келтіреді, қоғамға биліктің табандылығын көрсетеді және мемлекеттің басқару жүйесінің болжамдылығы мен жауапкершілігіне қатысты сенімді нығайтады.
Инвестор үшін ең бастысы — тұрақтылық пен қорғау кепілдігі.
Сондықтан мұндай саяси сигнал Қазақстанның инвестициялық тартымдылығын арттырады.
– Президент үкіметке үш ай ішінде арнайы экономикалық аймақтардың жаңа моделін әзірлеуді тапсырды. Референдумнан кейін бұл бастама ел экономикасына және инвестициялық тартымдылыққа қалай әсер етеді деп ойлайсыз?
– Касым-Жомарт Токаев ұсынған арнайы экологиялық аймақтардың жаңа даму моделін бекіту бастамасы, әсіресе оны референдум арқылы заңдастырған жағдайда, ел экономикасы мен инвестициялық әлеуетіне елеулі ықпал етуі мүмкін.
Экономикаға ықпалы:
Бұл бастама экономиканы әртараптандыруға жол ашады. Экологиялық аймақтар «жасыл» технологиялар, қалдықтарды қайта өңдеу, тұрақты ауыл шаруашылығы және жаңартылатын энергия көздері сияқты жаңа бағыттардың дамуына серпін береді.
Сонымен қатар, мұндай аймақтарда жобаларды іске асыру білікті мамандарды қажет етеді. Бұл өз кезегінде жаңа жұмыс орындарының ашылуына, халықтың жұмыспен қамтылуына және табысының артуына ықпал етеді.
Инновацияларды тарту да маңызды нәтиже болмақ. Арнайы аймақтар жоғары қосылған құны бар технологияларды енгізуді ынталандырып, жалпы экономиканың өнімділігін арттырады.
Инвестициялық әлеуетке ықпалы:
Арнайы аймақтардағы мемлекеттік кепілдіктер мен рәсімдердің жеңілдетілуі инвесторлар үшін болжамды әрі тұрақты орта қалыптастырады. Тұрақты даму қағидаттарына бағытталған саясат халықаралық серіктестердің сенімін күшейтіп, ESG қағидаттарына (экологиялық, әлеуметтік және басқарушылық стандарттарға) сай инвестицияларды тартуға мүмкіндік береді.
Бұл бастама ұзақ мерзімді жобаларды жүзеге асыруға да ынталандырады. Инвесторлар ұлттық тұрақты даму басымдықтарына сәйкес келетін жобаларға қызығушылық танытады.
Реформа референдум арқылы бекітілген жағдайда, жаңа ережелерге деген қоғамдық және инвесторлық сенім артады, саяси тәуекелдер азаяды және бастаманың билік ауысқан жағдайда да тұрақтылығы күшейеді.
Саясаттың ашық әрі демократиялық жолмен қабылдануы оның тұрақтылығы мен өміршеңдігіне деген сенімді нығайтады.
Осылайша, арнайы экологиялық аймақтардың жаңа моделі референдумнан кейін экономикалық өсімді ынталандырып, жұмыс орындарын ашуға, инновацияларды енгізуге және Қазақстанның, әсіресе «жасыл» әрі ұзақ мерзімді жобалар үшін, инвестициялық тартымдылығын арттыруға қабілетті.