Бүгінде бір нәрсені сатып алу үшін оның толық құнын бірден төлеу міндетті емес. Несие картасы, бөліп төлеу, онлайн-қарыз, ипотека, жазылымдар мен маркетплейстер адамның қалауы мен сатып алуының арасындағы уақытты барынша қысқартты. «Қазір ал, кейін төле» қағидасы күнделікті өмірдің қалыпты бөлігіне айналып келеді. Әсіресе цифрлық ортада өскен Z буыны үшін тауарды бірнеше секундта сатып алу және оның ақысын кейін төлеу таңсық емес.
Алайда бұл мәселені жастардың қаржыны дұрыс басқара алмауымен ғана түсіндіру жеткіліксіз. Әрине, тұтыну мүмкіндігі бұрынғыдан да артты, алайда баспана, білім, көлік сияқты ірі мақсаттарға ақша жинау қиындап барады. Сондықтан қарызға байлаған тұтыну экономикасы неге әлі таппаған ақшаны жұмсауға мәжбүрлейді деген сұраққа жауап іздеп көрейік.
Қазақстанда қарыз күнделікті экономиканың бір бөлігіне айналды
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігінің дерегінше, 2026 жылғы 1 шілдеде халыққа берілген банк кредиттерінің портфелі 25,8 трлн теңгеге жетті. Оның 17,3 трлн теңгесі тұтынушылық қарыздарға, тағы 7,4 трлн теңгесі ипотекалық қарыздарға тиесілі. Жыл басынан бері халық кредиттерінің жалпы көлемі 4,3%-ға өскен. Ал 2026 жылғы маусымда банктер халық пен бизнеске жалпы 4,1 трлн теңге жаңа кредит берген, бұл өткен жылдың сәйкес кезеңімен салыстырғанда 18,7%-ға көп.
Бұл көрсеткіштерге қарап, адамдардың барлығы шамадан тыс қарыз алып жатыр дей алмаймыз. Ипотека, автонесие немесе білім алуға алынған қарыз сияқты ұзақ мерзімді қаржыландыру құралдарының экономикалық мәні бар. Мәселе кредиттің мақсатында және оның адамның табысына түсіретін салмағында жатыр.
Ұлттық статистика бюросының мәліметінше, 2026 жылдың II тоқсанында Қазақстандағы орташа атаулы айлық жалақы 486 388 теңге, ал медианалық жалақы 348 415 теңге болды. Сонымен бірге нақты жалақы индексі 98,2%-ды құрады. Яғни номиналды жалақы өсіп жатқанымен, оның сатып алу қабілеті дәл сол қарқынмен артып отырған жоқ.
Осындай жағдайда кредит адамның табысы мен қажеттілігінің арасындағы алшақтықты уақытша жабатын құралға айналады. Яғни, бүгінгі қажеттілікті болашақтағы табыспен төлеуге тура келеді.
«Айына небәрі…» дегеннің психологиясы
Бөліп төлеудің психологиялық әсері дәл осы жерде байқалады. Мысалы, 300 мың теңгелік затты сатып алушы «300 мың теңге жұмсаймын» деп емес, «айына 25 мың теңге төлеймін» деп қабылдауы мүмкін. Сома өзгермейді, бірақ оны қабылдау тәсілі өзгереді.
Осылайша сатып алушы тауардың толық бағасынан гөрі ай сайынғы төлемге назар аударады. Нәтижесінде бұрын бірнеше ай ақша жинауды қажет ететін зат бүгін-ақ қолжетімді болып көрінеді.
Кредиттің өзі проблема емес. Ол табысы жеткілікті адамға ірі шығынды жоспарлауға мүмкіндік береді. Бірақ қарыз күнделікті тұтынуды қаржыландырудың тұрақты тәсіліне айналғанда, адамның болашақ табысының бір бөлігі алдын ала бөлініп қояды. Келесі жалақы түспей тұрып-ақ оның қайда жұмсалатыны белгілі болады.
2026 жылдың I тоқсанында халықтың ақшалай шығыстарының 7,6%-ы кредиттер мен қарыздарды өтеуге кеткен. Ақмола облысында бұл көрсеткіш 11,1%, Ақтөбе облысында 11% болған.
Маркетплейс, жарнама және кредит
Қарыз экономикасын тек банктермен байланыстыру дұрыс емес. Оған сауда платформалары, маркетплейстер, жарнама және төлем сервистері де қатысады.
Қазақстанда электрондық сауданың көлемі де жыл сайын өсіп келеді. 2025 жылы ішкі бөлшек электрондық сауда көлемі шамамен 3,77 трлн теңгені құрады. Оның 86%-ы маркетплейстер арқылы жасалған.
Маркетплейстің басты ерекшелігі — адамның қалауы мен сатып алуының арасындағы уақытты қысқарту. Бұрын дүкенге барып, тауарды қарап, бағасын салыстырып, ақша жеткілікті ме деп ойлануға тура келсе, қазір сатып алу бірнеше минутқа ғана созылады. Ал егер сол жерде бөліп төлеу ұсынылса, сатып алуды кейінге қалдырудың қажеттілігі одан сайын азаяды.
Бұл жерде тұтынушы ғана емес, сатушы мен қаржы ұйымы да өз мүддесіне ие. Сатушы тауарын тезірек өткізеді, платформа транзакция мен комиссиядан табыс табады, қаржы ұйымы кредиттік өнім арқылы кіріс алады. Сондықтан тұтынуды жеңілдететін инфрақұрылым адамның сатып алу туралы шешімін де жеңілдетеді.
Қарыздың ең қауіпті тұсы
Бұрын қарыз дегенде адамдардың ойына банкке барып рәсімделетін несие немесе үлкен қарыз келетін. Қазір қарыз күнделікті өмірдің ұсақ төлемдеріне бөлініп кетуі мүмкін: телефон, киім, техника, демалыс, жиһаз, тіпті бірқатар қызметтер.
Сондықтан адамның бірнеше шағын міндеттемесі жиналып, жалпы сомасы едәуір болғанын өзі байқамай қалуы ықтимал. Қарыздың психологиялық ауырлығы да дәл осында: ай сайынғы төлемдер жеке-жеке аса үлкен болып көрінбейді, бірақ олардың барлығы бір адамның болашақ табысына түсетін салмақты қалыптастырады.
2026 жылғы 1 шілдеде халық кредиттері бойынша 90 күннен астам мерзімі өткен берешектің деңгейі 4,8%, яғни шамамен 1,2 трлн теңге болды. Бұл барлық қарыз алушы қиын жағдайда дегенді білдірмейді. Бірақ кредиттік міндеттемелерді уақытында орындау мәселесі елеулі деңгейде тұрғанын көрсетеді.
Микроқаржы секторындағы жағдай да осы нарықтың ауқымын көрсетеді. 2026 жылғы 1 сәуірде микроқаржы ұйымдарының халыққа берген қарыздар портфелі 1,4 трлн теңгеге жетіп, бірінші тоқсанда 5,4%-ға өскен.
Бұл тек Z буынының мәселесі емес
Z буынының тұтыну әдеттерін сынға алу оңай. Олар жазылымдарға, гаджеттерге, онлайн сатып алуға және бөліп төлеуге жиі жүгінеді. Бірақ мәселені тек ұрпақтың мінез-құлқына тіреп қою экономикалық себептерді елемеу.
Жастар еңбек нарығына қымбатшылық жағдайында кіріп жатыр. Тұрғын үй, білім, күнделікті қызметтер мен тауарлардың бағасы өсіп отырған кезде бастапқы табыс адамның барлық қажеттілігін бірден жаба бермейді. Ал нарық оған «күте тұр, ақша жина» деп емес, «қазір ал, кейін төле» деп жауап береді.
Сондықтан бүгінгі тұтынушының таңдауы тек жеке тәртіпке байланысты емес. Оның айналасында сатып алуды барынша жеңілдетуге құрылған тұтас жүйе бар.
Бұл жерде қаржылық сауаттылықтың маңызы жоқ деуге болмайды. Керісінше, адам кредиттің пайызын, комиссиясын, толық артық төлемін және барлық қарыздарының жиынтық салмағын түсінуі керек. Бірақ тек «ақшаңды дұрыс басқар» деу мәселенің бір бөлігін ғана түсіндіреді.
Шығудың жолы бар ма?
Кредиттен толық бас тарту шешім емес. Маңыздысы — қарыздың өмірдегі рөлін өзгерту. Бір реттік ірі мақсат үшін алынған және алдын ала жоспарланған несие мен күнделікті қажеттілікті жабу үшін үнемі пайдаланылатын қарыздың айырмасы бар.
Қарапайым ереже ретінде кез келген бөліп төлеуде алдымен «айына қанша төлеймін?» емес, «соңында қанша ақша төлеймін?» деген сұрақ қойылуы керек. Екінші қадам — барлық кредит пен бөліп төлеуді бір жерге жинап, ай сайынғы міндеттемелердің жалпы сомасын көру. Үшіншісі — күтпеген шығындарға арналған резерв қалыптастыру. Сонда кез келген төтенше жағдайды жаңа қарызбен жабу қажеттілігі азаяды.
Ең бастысы — тұтыну мен қажеттілікті ажырату. «Қазір ала аламын» деген мүмкіндік «қазір алуым керек» дегенді білдірмейді.
Қарыздың өзі адамды кедей етпейді. Бірақ болашақ табыстың тым үлкен бөлігін бүгін жұмсау адамның ертеңгі таңдау еркіндігін азайтады. Мәселе дәл осы жерде: кредит тек ақша мәселесі емес, уақыт мәселесіне де айналады. Адам болашақтағы еңбегінің бір бөлігін бүгінгі тұтынуына айырбастайды.
Сондықтан қазіргі қарыз экономикасының негізгі сұрағы «жастар неге ақша жинамайды?» дегеннен гөрі кеңірек. Неліктен қазіргі экономика адамды болашақтағы табысын бүгін жұмсауға соншалық оңай үйретті? Осы сұраққа жауап іздеу үшін тұтынушының әдетін ғана емес, оны қалыптастырып отырған бүкіл жүйені қарау қажет.