Халықаралық ғалымдар тобы Қазақстан мен Қарақалпақстанда тұратын Кіші жүз рулары өкілдерінің Y-хромосомасына ауқымды генетикалық зерттеу жүргізді.
Нәтижелері беделді халықаралық Genes журналында жарияланды.
Зерттеу қазақтардың тарихи қоныстану үдерісіне қатысты маңызды деректерді көрсетіп, ұрпақтан-ұрпаққа жеткен шежірелік деректердің кейбірін ғылыми тұрғыда растады, деп хабарлайды Caravan.kz медиа порталы.
Осы уақытқа дейін Батыс Қазақстан генетикалық тұрғыдан аз зерттелген өңірлердің бірі болған. Әлемдік деректер базасында бұл аймақ тұрғындарының генетикалық профилі өте аз болғандықтан, Кіші жүздің биологиялық мұрасын жан-жақты зерттеу мүмкіндігі шектеулі еді. Жаңа зерттеу осы олқылықтың орнын толтырып, Қазақстанның ДНК бойынша ұлттық деректер базасын толықтыра түсті.
Ғылым шежірені қалай растады?
Генетиктер әкеден балаға Y-хромосома арқылы берілетін ерлер желісін зерттеген. Ғалымдар Кіші жүз құрамындағы үш ірі бірлестікке — Әлімұлы, Байұлы және Жетіруға назар аударды.
Зерттеу үшін бір-бірімен туыстығы жоқ 464 қазақтан биологиялық материал алынған. Оның 405 үлгісі Батыс Қазақстан тұрғындарынан — Ақтөбе, Атырау, Батыс Қазақстан және Маңғыстау облыстарынан жиналса, 59 үлгі Өзбекстандағы Қарақалпақстан Республикасында тұратын қазақтардан алынған.
Зерттеуге қатысушылар ғалымдарға өздерінің шежіресін де ұсынған. Осы арқылы олардың Әлімұлы, Байұлы немесе Жетіруға жататыны нақтыланған.
Талдау нәтижесінде Әлімұлы мен Байұлы руларының өкілдерінің басым бөлігінің ерлер желісі бойынша ортақ арғы атасы бар екені анықталған.
Ғылымда бұл құбылыс «негізін қалаушы әсері» деп аталады. Зерттеуге қатысқан Байұлы өкілдерінің 74,6 пайызының, ал Әлімұлы өкілдерінің 67 пайызының ерлер ДНК-сы C2a1a2 деп белгіленетін бір гаплотопқа жатады.
Ғалымдардың талдауы бұл генетикалық тармақтың тамыры Алтын Орда дәуіріне кететінін көрсетеді. Зерттеуде оның шежіреде Алау батыр, яғни XV ғасырда өмір сүрген әмір Алаумен байланысы бар екені айтылады.
Осылайша, зерттеу нәтижелері ғасырлар бойы айтылып келген шежірелік деректерге ғылыми негіз бар екенін көрсетіп, Алау батырды жартылай аңызға айналған тарихи тұлғадан нақты тарихи адамның деңгейіне көтеретін деректер ұсынды. Оның ұрпақтары қазіргі Қазақстан аумағында әлі де өмір сүріп жатуы мүмкін.
Ал Жетіру өкілдерінен мүлде басқа генетикалық көрініс байқалған. Жоғарыда аталған гаплотоп бұл ру өкілдерінің 25,8 пайызынан ғана анықталған. Ғалымдар мұны заңды құбылыс деп санайды. Өйткені «Жетіру» атауы жеті рудың бір одаққа бірігуінен шыққан. Сондықтан бұл бірлестіктің генетикалық құрылымының алуан түрлі болуы заңды.
Қазақстан мен Өзбекстан қазақтарының ДНК-да қандай ұқсастық бар?
Ғалымдар тағы бір маңызды жайтқа назар аударған. Батыс Қазақстан қазақтары мен Өзбекстан аумағында, атап айтқанда Қарақалпақстанда тұратын қазақтардың генетикалық профилі бір-біріне өте жақын болып шыққан.
Статистикалық талдау екі топтың арасында елеулі генетикалық айырмашылық жоқ екенін көрсеткен.
Яғни қазіргі мемлекеттік шекаралар мен әкімшілік бөліністерге қарамастан, екі өңірде тұратын қазақтардың генетикалық ерекшеліктері бір-біріне өте ұқсас.
Сонымен қатар ғалымдар әрбір жеке тармаққа тән ерекше генетикалық маркерлерді де анықтай алған. 27 локустен тұратын заманауи панельдің көмегімен зерттеушілер бірегей комбинациялардың жоғары деңгейін тіркеген. Бұл көрсеткіш Қарақалпақстан қазақтарында 96,61 пайыз, ал Батыс Қазақстан қазақтарында 84,44 пайыз болған.
Ортақ «әмір Алау ДНК-сы» аясында әрбір рудың өзіне тән генетикалық микрокластерлері қалыптасқан.
Зерттеудің қандай пайдасы бар?
Бұл зерттеудің практикалық маңызы тек академиялық ғылыммен шектелмейді. Анықталған ДНК профильдері халықаралық деректер базасына енгізілген.
Бұл сот медицинасы мен криминалистика үшін маңызды. Қолданылған тест-жүйенің жоғары дәлдігінің арқасында сарапшылар Батыс Қазақстандағы бір-біріне жақын ерлер әулеттерін тиімдірек ажырата алады. Бұл адамның жеке басын анықтау және күрделі ДНК сараптамаларын жүргізу үдерісін жеңілдетуге мүмкіндік береді.
Ал қарапайым азаматтар үшін зерттеу генетикалық генеалогияның жаңа мүмкіндіктерін ашады. Енді адамдар өздерінің ата-тегін ғылыми әдістер арқылы зерттеп, жалпы шежіредегі орнын анықтауға мүмкіндік алады.