Мемлекет жеке банкирлердің табысын қадағалауға неге көшті? Мұндай тәжірибе әлем елдерінде қалай жұмыс істейді? Caravan.kz медиа порталының тілшісі толық тарқатады.
Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі топ-менеджерлерге сыйақы төлеудің жаңа ережелерін бекітті. Құжат 20 сәуірден бастап күшіне енеді.
Не өзгерді?
Құжаттағы күрделі бюрократиялық тілмен жазылған бұйрықты қарапайым тілге аударсақ, мемлекет топ-менеджерлер үшін «кейінге қалдырылған сыйақы» жүйесін және айыппұлдық шектеулерді енгізіп отыр.
Негізгі жаңалықтар:
Бонустың жартысын «қатырып қою»
Енді топ-менеджер жылдық сыйақысын толық көлемде бірден ала алмайды. Айнымалы сыйақының 50%-ы немесе 7500 АЕК-тен (2026 жылы 32,4 млн теңге) асатын бөлігін міндетті түрде «қатырып» қояды. Бұл қаражат кемінде үш жыл ішінде тең үлестермен төленеді.
Пайда жоқ – төлем жоқ
Егер банк жылды шығынмен аяқтаса, кейінге қалдырылған бонустардың төлемі тоқтатылады. Төлемдер банк қайтадан пайдаға шыққаннан кейін ғана жалғасады.
Жоғалған миллиондар
Егер басшы келісімшарт мерзімі аяқталмай тұрып жұмыстан кетсе (немесе босатылса), барлық «мұздатылған» бонустары толықтай жойылады. Ерте кеткені үшін ешқандай өтемақы қарастырылмайды.
Егер бонус банк акциялары түрінде берілсе, топ-менеджер оларды кемінде үш жыл бойы ұстап тұруға міндетті және осы мерзімде банкке қайта сата алмайды.
Жаңа ереженің себептері
Бұл шешімнің бір ғана ақылға қонымды себебі бар — қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз ету. Сонымен қатар, оның бірқатар нақты экономикалық және саяси астары бар.
«Пайда — менеджерге, шығын — мемлекетке» қағидасымен күрес
Классикалық жағдай: банк басшысы қысқа мерзімді табыс үшін тәуекелі жоғары несиелерді белсенді түрде таратады. Жыл соңында банк жоғары пайда көрсетеді, ал менеджер ірі бонусын алып, басқа қызметке кетеді. Бірнеше жылдан кейін бұл несиелердің сапасыз екені анықталып, банк қиын жағдайға түседі, ал оны мемлекет құтқаруға мәжбүр болады.
Енді бонус үш жылға бөлінеді. Егер банкир қысқа мерзімді «жасанды» өсім жасап кетсе, ал кейін банк шығынға ұшыраса, ол қалған сыйақысын ала алмайды. Бұл топ-менеджерлерді қысқа мерзімді табыстан гөрі банктің ұзақ мерзімді тұрақтылығын ойлауға мәжбүр етеді.
«Алтын парашюттерді» жою
Бұрын тиімсіз жұмыс істеген басшылар қызметтен кеткен кезде келісімшарттағы барлық сыйақыларын талап ете алатын. Енді заң акционерлердің мүддесін қорғайды: келісімшарт мерзімі толық орындалмаса — кейінге қалдырылған төлемдерден айырылу қаупі бар.
Қоғамдық наразылықты төмендету
Иә, халықтың жағдайы қиын, қарыз жүктемесі жоғары, инфляция да өсіп тұр. Мұндай жағдайда банк топ-менеджерлерінің ірі бонустары қоғамда үлкен наразылық тудырады. Осы шешім арқылы агенттік қаржы секторы толық бақылауға алынатынын көрсетіп отыр. Яғни, шығын жағдайында «шектен тыс табыс табуға» жол берілмейді.
Әлемдік тәжірибе
Еуропалық одақ (CRD IV директивасы)
Еуропада банкирдің бонусы оның тұрақты жалақысынан 100%-дан аспауы тиіс (немесе акционерлер мақұлдаса — 200%-ға дейін). Сонымен қатар, сыйақының 40–60%-ы 3 жылдан 5 жылға дейін міндетті түрде кейінге қалдырылады.
Ұлыбритания
Senior Managers Regime жүйесіне сәйкес, ірі банктердің жоғары басшылығы үшін бонустарды кейінге қалдыру мерзімі 7 жылға дейін жетуі мүмкін.
АҚШ
АҚШ-тың Бағалы қағаздар және биржалар жөніндегі комиссиясы Clawback («қайтарып алу») ережесін белсенді қолданады. Егер топ-менеджердің әрекеті банк қаржылық жағдайына кері әсер еткені анықталса, оған бұрын төленген бонустарды да қайтару міндеттелуі мүмкін.