Жүйелі түрде шамадан тыс шаршау қызметкердің өнімділігіне, ұйқысына және эмоционалдық жағдайына кері әсер етеді.
Бұл туралы Caravan.kz медиа порталының тілшісіне отбасылық психолог Динара Ахметова айтып, эмоционалдық күйзелістің қалай пайда болатынын және одан кейін қалпына келу жолдарын түсіндірді.
— Кәсіби күйзелістің (эмоционалдық күйіп кетудің) қарапайым шаршаудан айырмашылығы неде және оның алғашқы белгілері қандай?
— Қарапайым шаршау жақсы әрі толыққанды демалыс пен сапалы түнгі ұйқыдан кейін басылады. Адам демалыс күндері немесе қысқа мерзімді еңбек демалысы кезінде күшін қалпына келтіреді. Ал эмоционалдық күйзеліс кезінде демалыс бұрынғыдай сергектік пен күш-қуат сезімін бермейді. Таңертең жұмыс басталмай жатып-ақ өзіңізді әлсіз әрі әбден қалжырағандай сезінесіз.
Алғашқы алаңдататын белгілерге эмоциялық тұйықталу, ашушаңдық және әріптестерге қатысты цинизм жатады. Атқарып жатқан жұмыстың мәнсіздігі мен жұмыс орнында өзіңізді қажетсіз сезіну пайда болады. Зейін қою қабілеті төмендеп, жиі бас ауырып, ұйқысыздық мазалайды. Күнделікті қарапайым міндеттердің өзі көп күш пен уақытты талап ете бастайды.
— Созылмалы түрде артық жұмыс істеу жүйке жүйесі мен физикалық денсаулыққа қалай әсер етеді?
— Ұзақ уақыт бойы шамадан тыс жұмыс істеу жүйке жүйесін үнемі жоғары деңгейдегі күйзеліс жағдайында ұстайды. Ағзада стресс гормондары — кортизол мен адреналин белсенді бөлінеді. Кортизолдың шамадан тыс мөлшері ағзаның ресурстарын сарқып, иммундық жүйеге кері әсер етеді. Соның салдарынан адам суық тиіп, вирустық инфекциялармен жиі ауыруы мүмкін.
Жүрек-қан тамырлары мен асқазан-ішек жолдарының қалыпты жұмысы бұзылады. Артериялық қысым жоғарылап, жүрек соғысы жиілеп, ішекте түйілу пайда болуы мүмкін. Созылмалы стресс үрейдің күшеюіне, дүрбелең ұстамаларына және депрессиялық жағдайларға әкелуі ықтимал. Ағза жиі болатын түрлі жайсыздықтар арқылы өзінің шамадан тыс жүктелгенін білдіре бастайды.
— Қандай психологиялық ұстанымдар мен жұмыс әдеттері көбіне эмоционалдық күйіп кетуге алып келеді?
— Күйіп кетудің негізгі себептерінің бірі — өз мойнына шамадан тыс көп міндет алу әдеті. Үнемі үздік болуға ұмтылу мен аса жауапкершілік адамды түскі үзіліссіз жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Өзін біліксіз болып көрінуден қорқу басшылық пен әріптестерге дер кезінде нақты «жоқ» деуге кедергі болады. Шектен тыс перфекционизм жұмысты қайта-қайта жетілдіруге тырысып, күшті сарқуға әкеледі.
Жеке өмір мен жұмыс міндеттерін ажырата алмау адамның жеке шекарасын біртіндеп бұзады. Кешкі уақытта жұмыс поштасы мен мессенджерлерді тексеру миды үнемі сергек күйде ұстайды. Хоббиден, достармен кездесуден және спортпен айналысудан бас тарту эмоционалдық қажуды жылдамдатады. Адам біртіндеп өзін тоқтаусыз міндеттердің тұзағына түсіреді.
— Қуатты қалпына келтіруге және психиканы шамадан тыс қажудан қорғауға қандай тиімді қадамдар көмектеседі?
— Ең алдымен жұмыс пен жеке демалыстың арасындағы шекараны нақты белгілеу қажет. Жұмыс күні аяқталғаннан кейін барлық жұмыс туралы хабарламалар мен чаттардың дыбысын өшіріңіз. Ағымдағы міндеттерді делегирлеуді үйреніп, өзіңізге тиесілі емес жұмысты орындаудан бас тартыңыз. Жұмыс кестесіне жеңіл жаттығулар жасауға арналған бес минуттық қысқа үзілістер енгізіңіз.
Ұйқы режимін реттеп, құнарлы әрі теңгерімді тамақтануға көңіл бөліңіз. Өміріңізді жағымды істермен, таза ауадағы серуенмен және шығармашылық хоббимен толықтырыңыз. Егер эмоционалдық күйзеліс тереңдеп кетсе, психологтан кәсіби көмек сұраудан қорықпаңыз. Өз психикалық денсаулығыңызға қамқорлық жасауды күнделікті басты басымдықтардың біріне айналдырған жөн.