Қазақстанда азық-түлік өнімдерінің сапасы мен қауіпсіздігі мәселесі өте өзекті. Бұл туралы Caravan.kz медиа порталының тілшісі бірнеше материал шығарған. Талапқа сай келмейтін өнімдердің үлесі азайған дейді мамандар, алайда қолданыстағы бақылау шаралары әлі де жеткіліксіз болып отыр. Себебі тексерісті өнімді сөреге түскеннен кейін емес, елге қалай және қашан әкелуінен бастап бақылауға алған дұрыс.
2025 жылы Денсаулық сақтау министрлігі жанындағы Санитариялық-эпидемиологиялық бақылау комитеті республика бойынша 34 мыңнан астам өнім үлгісін тексерген. Нәтижесінде 7,5 мыңға жуығы, яғни әр бесінші өнім белгіленген талаптарға сәйкес келмейтіні анықталды. Оның ішінде 2,5 мыңнан астамы азық-түлік тауарлары.
Анықталған заңбұзушылықтардың басым бөлігі дұрыс таңбаланбауға қатысты. Барлық жағдайлардың шамамен 83 пайызын құрайды. Сонымен қатар микробиологиялық және физика-химиялық көрсеткіштер бойынша сәйкессіздіктер, өнімнің нақты құрамы жөнінде тұтынушыларды жаңылыстыру фактілері және нитраттардың рұқсат етілген деңгейден асып кетуі тіркелген.
Көрсеткіштер біртіндеп жақсарып келе жатыр дейді мамандар. Мысалы 2015 жылы талапқа сай келмейтін өнімдердің үлесі 32 пайыз шамасында болған, ал 2025 жылы бұл көрсеткіш 11,4 пайызға дейін төмендеген.
Құрамды қолдан жасау немесе арзанға алмастыру
Халықаралық сарапшылардың бағалауынша, тағам өнімдерін қолдан жасау салдарынан әлемдік экономика жыл сайын 40–50 млрд доллар көлемінде шығынға ұшырайды. Бұл жағдай тұтынушыларға да, сапалы өнім өндіретін адал компанияларға да кері әсер етеді.
Азық-түлік қауіпсіздігі жөніндегі сарапшы Лаура Аутелеева мұндай бұзушылықтардың ең кең тараған түрі — қымбат шикізатты арзан құрамбөліктермен алмастыру екенін атап өтеді.
«Кейбір өндірушілер шығынды азайту үшін қымбат ингредиенттердің орнына арзанырақ баламаларды пайдаланады. Мәселен, спредтер мен маргариндерде трансмайлардың мөлшері нормадан асып кетуі мүмкін. Сондай-ақ қаптамада көрсетілген май қышқылдарының құрамы нақты өнімге сәйкес келмейтін жағдайлар кездеседі. Жапсырмада бір майлылық пайызы жазылғанымен, іс жүзінде басқа көрсеткіш болуы мүмкін. Бұдан бөлек, сүт майының орнына өсімдік майын қолдану фактілері де анықталып отыр», — дейді сарапшы.
Оның айтуынша, мұндай әрекеттер тұтынушылардың сеніміне нұқсан келтіріп қана қоймай, халық денсаулығына да қауіп төндіреді.
Бақылауды күшейту қажет
Сарапшылар қолданыстағы бақылау жүйесін одан әрі жетілдіру қажет деп санайды. Атап айтқанда, өнімдерді елге әкелу кезеңіндегі тексерістерді күшейту, сақтау және сату талаптарының сақталуын қатаң бақылау, сондай-ақ тауарлардың шығу тегін толық қадағалайтын жүйелерді енгізу ұсынылады.
Сонымен бірге тұтынушыларды өнімнің сапасы мен құрамы туралы кеңінен ақпараттандыру маңызды. Бұл сатып алушыларға саналы таңдау жасап, өз құқықтарын қорғауға мүмкіндік береді.
Осы жерде айта кетейік, Caravan.kz медиа порталы нарықты жаулаған құрамы белгісіз, түсінікті ақпараты жоқ қытайдың тіскебасарлары туралы жазған. Ең сорақысы, бұл өнімдер жасөспірімдер арасында танымал. Біз анықтаған жағдай бойынша, түрлі дәм беретін қоспалардан жасалған түсініксіз снэктер заң талабына бағынбай еркін сатылып жатыр. Тіпті жаппай уланған жағдайлар да тіркелген. Біздің редакция тиісті органға тексеріс жүргізу бойынша өтініш жолдады, нәтижесін тағы жариялайтын боламыз.
Оқи отырыңыз: Құрамы белгісіз, еш ақпараты жоқ қытайдың тіскебасарлары нарықты жаулады: Балалар денсаулығына кім жауап береді?
Мамандардың пікірінше, қадағалауды кешенді түрде күшейту азық-түлік өнімдерін қолдан жасау деректерін азайтып, өндірушілердің жауапкершілігін арттыруға және нарықтағы сенімді нығайтуға ықпал етеді. Қазіргі таңда бәсекелестік күшейіп, тауар түрлері көбейіп жатқан жағдайда өнімнің нақты құрамы мен шығу тегі туралы ашық ақпарат — тұтынушылардың қауіпсіздігін қамтамасыз етудің және елдің азық-түлік қауіпсіздігін нығайтудың негізгі шарттарының бірі.