Осы және өзге де сұрақтарға тарихшы Зәйден Қоқайұлы жауап береді.
— Бүгінге жетпей қалған қазақтың қандай дәстүрлері бар?
— Егер қазақ қоғамының тарихына көз жүгіртсек, бүгінгі күнге толық жетпеген немесе мағынасы өзгеріп кеткен көптеген дәстүрлер болғанын көреміз. Кейбірі уақыттың, кейбірі саяси өзгерістердің, ал кейбірі кеңестік кезеңнің әсерінен ұмыт қалды. Мысалы, асар дәстүрі бұрынғы қазақ қоғамында өте маңызды әлеуметтік институт болды. Үй салу, қора тұрғызу, шөп шабу, егін жинау сияқты үлкен жұмыстарды ауыл болып ақысыз атқаратын. Асарға қатысқан адам ешқандай ақы күтпейтін, өйткені ертең дәл сондай көмек өзіне де көрсетілетінін білетін. Қазір бұл дәстүрдің жұрнағы сақталғанымен, бұрынғыдай қоғамның басты тірегіне айналып отырған жоқ. Тағы бір ұмытылып бара жатқан дәстүр – сауын айту. Бұрын үлкен ас, той немесе жиын өткізілетін болса, ұйымдастырушылар бірнеше ай бұрын көрші руларға хабар жіберіп, дайындалуға мүмкіндік берген. Бұл қазіргі шақыру қағазынан әлдеқайда маңызды қоғамдық рәсім еді. Ат тұлдау дәстүрі де бүгінде сирек кездеседі. Батыр немесе беделді адамның сүйікті атының жал-құйрығын күзіп, иесі қайтыс болғаннан кейін оны мінбей, ерекше құрметпен бос жіберген немесе белгілі бір уақыттан кейін құрбандыққа шалған. Бұл адамның серігі болған жануарға деген құрметтің белгісі.
— Қазақтың қандай салт-дәстүрлері шетелдіктерді таңғалдырады?
— Қазақ мәдениетін зерттеген шетелдік саяхатшылар мен этнографтардың ең көп таңданған тұсы – қазақтардың қонақжайлығы. Қазақ үшін «қонақ» ұғымы ерекше қасиетті болған. Үйге келген адам танымайтын кісі болса да, оған ас беріліп, қонатын орын дайындалған. Тіпті үй иесі жоқ кезде де ауыл адамдары келген жолаушыны қабылдауға міндетті болған. Бұл көптеген еуропалық зерттеушілердің жазбаларында ерекше аталады. Келесі ерекшелік – жеті атаға дейін қыз алыспау дәстүрі. Көптеген халықтарда туыстық шектеулер болғанымен, қазақтардағыдай жеті ұрпаққа дейін некеге тыйым салу өте сирек кездеседі. Бұл шетелдік антропологтардың ерекше назарын аударған. Балаға қатысты дәстүрлер де таңғалдырады. Мысалы, тұсаукесер, қырқынан шығару, ат қою, бесікке салу – мұның барлығы баланың өміріндегі әр кезеңді ерекше рәсіммен атап өтудің көрінісі.
— Қазақ қоғамындағы билер институты қаншалықты әділ болды?
— Билер институтын қазіргі сот жүйесімен тікелей салыстыру дұрыс емес. Өйткені олар мүлде басқа қоғамдық жағдайда жұмыс істеді. Би болу үшін адамның шыққан тегі емес, ең алдымен ақыл-парасаты, шешендігі, заң-жоралғыны білуі және халық алдындағы беделі шешуші рөл атқарған. Халық мойындамаған адам би бола алмайтын. Билер дауларды ұзаққа созбай шешуге тырысқан. Мақсат – бір тарапты жеңімпаз ету емес, екі жақты татуластыру. Сондықтан билердің көптеген шешімдері бүгінгі медиация қағидаларына ұқсайды. Әрине, билер сотын мінсіз деуге болмайды. Әлеуметтік мәртебе, руаралық қатынастар немесе ықпалды адамдардың әсері кейбір шешімдерге ықпал етуі мүмкін еді. Сонымен қатар әйелдер мен әлеуметтік жағдайы төмен адамдардың мүмкіндіктері қазіргі құқықтық жүйедегідей тең болған жоқ. Соған қарамастан билердің әділдігі олардың беделімен өлшенді. Егер би әділетсіз шешім шығаратын болса, халық оның төрелігіне жүгінуді тоқтататын. Яғни билердің басты капиталы – сенім болды. Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би сияқты тұлғалардың ғасырлар бойы халық жадында сақталуы олардың тек шешендігімен емес, әділ төрелігімен де байланысты. Бүгінде зерттеушілер билер институтын қазақ қоғамындағы құқықтық мәдениеттің маңызды элементі ретінде бағалайды. Ол жазбаша заңнан гөрі әдет-ғұрып құқығына сүйенді, бірақ қоғамдағы тұрақтылықты сақтауда үлкен рөл атқарды. Сонымен бірге оның өз дәуірінің ерекшеліктерімен шектелген тұстары болғанын да ескерген жөн. Сондықтан билер сотын қазіргі құқықтық мемлекет үлгісімен емес, өз тарихи контексінде бағалау әлдеқайда дұрыс.