Бұл туралы Caravan.kz медиа порталы Үкіметтің баспасөз қызметіне сілтеме жасап хабарлайды.
Бұл жұмыс Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың «Жасанды интеллект дәуіріндегі Қазақстан: өзекті мәселелер және оны түбегейлі цифрлық өзгерістер арқылы шешу» атты Қазақстан халқына Жолдауында берген тапсырмалары аясында жүзеге асырылуда. Президент отандық дәрілік заттардың көлемі мен ассортиментін арттыруды, сондай-ақ медициналық қызметтердің сапасы мен көлемін бақылауда заманауи цифрлық құралдарын енгізуді тапсырды.
Бұл өзгерістердің басты мақсаты – дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етудің тұрақтылығын арттыру, медициналық көмекті халыққа барынша жақындату және денсаулық сақтау жүйесінің тиімділігін арттыру.
Отандық фармацевтика өндіріс көлемін арттыруда
Соңғы үш жылда қазақстандық фармацевтикалық кәсіпорындардың өндіріс көлемі 37%-ға өсіп, 191 млрд теңгеге жетті. Оң динамика 2026 жылы да жалғасуда: бірінші жартыжылдықта дәрілік заттар мен медициналық бұйымдарды шығару 126,6 млрд теңгені құрады, бұл өткен жылмен салыстырғанда 30%-ға артық.
Бүгінде елімізде 209 фармацевтикалық және медициналық өнім өндіруші, оның ішінде 43 дәрі-дәрмек шығаратын кәсіпорын жұмыс істейді. 2026 жылғы тамыздағы жағдай бойынша отандық өнімнің үлесі заттай түрде 40,3%-ға жетті. Қазақстандық компаниялар дәрілік заттар мен медициналық бұйымдардың 2 994 атауын тіркеді.
Ассортимент те кеңейіп келеді: отандық кәсіпорындар бактерияға қарсы, жүрек-қан тамырларына арналған, ауырсынуды басатын және қабынуға қарсы препараттарды, орталық жүйке жүйесінің ауруларын емдеуге арналған дәрі-дәрмектерді және басқа да қажетті құралдарды шығарады.
Сонымен бір мезгілде ұзақ мерзімді сатып алу тетігі дамуда. 2026 жылдың басындағы мәлімет бойынша, 31 отандық өндірушімен 2 022 өнім атауын жеткізуге 83 шарт жасалған. Кәсіпорындар үшін бұл болжамды сұраныс пен қуаттылықты жүктеуді, өндірісті кеңейтуді және жаңа препараттарды шығаруды алдын ала жоспарлауға мүмкіндік береді. Дәрілік заттар GMP стандарттары бойынша шығарылады.
Саланың дамуына халықаралық фармацевтикалық компаниялар да араласуда. AstraZeneca, Pfizer және Roche компаниялары өндірісті локализациялау және технологияларды Қазақстанға беру жобаларына қатысуда. Фармацевтика өнеркәсібіне инвестициялар 2025 жылы 56%-ға өсіп, $142,8 млн-ға жетті, 2026 жылдың I тоқсанында тағы $7,1 млн тартылды.
Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша фармацевтикалық өндірістерді салу және кеңейту бойынша сегіз ірі жоба жүзеге асырылуда. Оларды іске қосу Қазақстанда алғаш рет онкологиялық, жүрек-қан тамырлары, аутоиммунды, орфандық және инфекциялық ауруларды, сондай-ақ қант диабетін емдеуге арналған препараттарды қоса алғанда, 494-тен астам дәрілік заттарды шығаруды ұйымдастыруға мүмкіндік береді.
Осылайша, фармацевтика саласы өндіріс аясын кеңейту мен технологияларды локализациялаудан бастап, өңірлерде дәрі-дәрмектің қолжетімділігін арттыруға дейін бірнеше бағыт бойынша қатар дамып келеді.
Жаңа өндіріс орындары қажетті дәрі-дәрмектің қолжетімділігін арттырады
Өндірісті локализациялау импортқа тәуелділікті азайтады және дәрі-дәрмектерді, соның ішінде қымбат және өмірлік маңызды препараттарды тұрақты жеткізуді қамтамасыз етеді. Жаңа кәсіпорындар Алматы, Шымкент қалаларында, сондай-ақ Алматы және Қарағанды облыстарында пайда болмақ. Сегіз жоба бойынша инвестициялардың жалпы көлемі 391,3 млрд теңгені құрайды, 1 200-ге жуық тұрақты жұмыс орны құрылады.
Жаңа өндіріс орындарында онкологиялық аурулар мен қант диабетін емдеуге арналған препараттар, вакциналар, орфандық, вирусқа қарсы, анальгетиктер, қабынуға қарсы және басқа да қажетті дәрілік заттар шығару жоспарлануда. Бұл импорттық өнімнің бір бөлігін өз өндірісімізбен алмастыруға және дәрілік қамтамасыз етудің сыртқы факторларға және әлемдік нарықтардың ауытқуларына тәуелділігін төмендетуге мүмкіндік береді.
Дәрі-дәрмектердің нақты қолжетімділігі де басымдықтардың бірі болып қала бермек. Бүгінде Қазақстанда 10 мыңнан астам дәріхана ұйымдары бар, олардың 2,7 мыңға жуығы ауылдық жерлерде орналасқан. Шалғайдағы елді мекендердің тұрғындары үшін 11 жылжымалы дәріхана пункті жұмыс істейді.
Сонымен қатар дәріханалық қызмет көрсету сапасына қойылатын талаптар да артып келеді. 2,1 мыңнан астам дәріхана дәрілік заттарды сақтау, беру және сапасын бақылау нормаларын сақтауды көздейтін тиісті дәріхана практикасы стандарттарына сәйкестігін растады.
Түптеп келгенде бұл шаралар дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етудің анағұрлым тұрақты жүйесін қалыптастырады, мәселен: отандық өндірісі өсуде, отандық препараттардың ассортименті кеңеюде, жаңа кәсіпорындар пайда болуда және өңірлерде дәрі-дәрмектерге қолжетімділік жақсаруда. Халық үшін бұл қажетті препараттармен тұрақты қамтамасыз етуді және сыртқы факторларға аз тәуелді болатынымызды білдіреді
Денсаулық сақтау жүйесін кадрлармен қамтамасыз ету және медицина қызметкерлерін қолдау
Кадрлық даму денсаулық сақтау жүйесінің тұрақты жұмысының негізгі шарттарының бірі болып қала береді. Мемлекет басшысының тапсырмасы бойынша медицина қызметкерлерінің мәртебесін арттыру, мамандар даярлауды жетілдіру және кәсіби өсу үшін жағдай жасау жөніндегі шаралар жүзеге асырылуда.
Медицина қызметкерлерін қорғауға айрықша мән берілді. 2026 жылдың басында медицина қызметкерлеріне жасалған шабуыл, қоқан-лоқы көрсету және басқа да агрессиялық әрекеттер үшін қылмыстық жауапкершілікті күшейтетін Заң қабылданды. Медициналық ұйымдарда бейнежетондар мен заманауи бақылау жүйелері де енгізілуде.
Медициналық білім беру саласындағы халықаралық ынтымақтастық та кеңейіп келеді. Атап айтқанда, Астана медицина университетінің базасында Пәкістан университетімен бірлесіп медициналық колледж ашу жоспарлануда.
Әлеуметтік қолдау шараларына ие болған дәрігерлер саны 2024 жылғы 796 адамнан 2025 жылы 1 760 адамға дейін өсті. Соның ішінде қызметтік тұрғын үймен қамтамасыз етілген мамандар саны өткен жылғы 259 адамнан 727 адамға дейін өсті, сондай-ақ көтерме жәрдемақылар төлеу жалғасуда.
Ауылдық жерлерді кадрлармен қамтамасыз ету басты басымдықтардың бірі болып қала береді. Ең тапшы бағыттар бойынша – жалпы дәрігерлік практика, Акушерлік және гинекология, педиатрия, анестезиология, реаниматология және тағы да басқа мамандарды тарту үшін – біржолғы төлем мөлшері екі есеге, 8,5 млн теңгеге дейін ұлғайтылды. 2025 жылы мұндай қолдауды жалпы сомасы шамамен 4,5 млрд теңгені құрайтын 529 дәрігер алды. 2024 жылы бұл көрсеткіш 254 маман және 2,2 млрд теңге болған.
Медицина кадрларын даярлау, тарту және тұрақтандыру бойынша кешенді шаралар қазірдің өзінде айтарлықтай нәтиже беруде. 2023 жылмен салыстырғанда елдегі дәрігерлер тапшылығы 20%-ға, ал орта медицина қызметкерлерінің тапшылығы 7%-ға қысқарды. Ауылдық жерлердегі динамика одан да айқын: дәрігерлер тапшылығы 30%-ға, ал орта медицина қызметкерлерінің тапшылығы 22%-ға азайды.
Кадрлық шаралармен қатар еңбек жағдайы мен еңбекақы төлеу деңгейі де жақсаруда. 2026 жылғы 1 қаңтардан бастап жедел медициналық көмек, инфекциялық және санитариялық-эпидемиологиялық қызмет қызметкерлеріне қосымша төлемдер енгізілді.
Жедел медициналық көмек қызметкерлеріне 30%-ға дейін қосымша ақы қарастырылған. Оларды ескере отырып, дәрігердің орташа жалақысы шамамен 463 мың теңгені, фельдшердікі – 312 мың теңгені, жүргізушінікі – 230 мың теңгені құрайды.
Жұқпалы аурулар қызметінің қызметкерлері үшін ерекше еңбек жағдайлары үшін базалық лауазымдық жалақының 350% — дан 540% — ға дейінгі мөлшерінде қосымша ақылар белгіленді. Нәтижесінде дәрігердің орташа жалақысы шамамен 497 мың теңгені, медбикенің орташа жалақысы — 282 мың теңгені құрайды. Бұдан бөлек, жоғары медициналық емес білімі бар санитариялық-эпидемиологиялық қызмет зертханалары мамандарының еңбекақысы көтерілді. Денсаулық сақтаудағы кадр саясаты бірнеше бағытты қамтиды-жаңа мамандарды даярлау, өңірлерге дәрігерлерді тарту, еңбекақыны арттыру және кадрларды жергілікті жерлерде бекіту үшін жағдай жасау. Нәтижесінде медицина қызметкерлерінің тапшылығы біртіндеп азаяды, әсіресе ауылдық жерлерде.
Ел өңірлерінде медициналық көмек қолжетімді бола түсуде
Медициналық инфрақұрылымды жаңғырту тұрғылықты жеріне қарамастан медициналық көмектің қолжетімділігі мен сапасын арттыру жұмыстарының маңызды бөлігі болып қала береді. 2019 жылдан бері Қазақстанда 1 263 денсаулық сақтау нысаны салынды.
Ірі жобалардың қатарында Ұлттық ғылыми онкологиялық орталық және Астанада 200 төсектік Жедел медицинаның ұлттық үйлестіру орталығы, Алматыда 350 төсектік инфекциялық аурулардың Ұлттық ғылыми орталығы, сондай-ақ ел өңірлеріндегі жаңа ауруханалар мен емханалар бар. Бұл жобалардың іске асырылуы денсаулық сақтау жүйесінің қуаттылығын арттыруға, мамандандырылған және жоғары технологиялық медициналық көмектің қолжетімділігін кеңейтуге, оны алу мерзімін қысқартуға, сондай-ақ пациенттер мен медицина қызметкерлері үшін жағдайды жақсартуға мүмкіндік берді.
Соңғы жылдардағы басым бағыттардың бірі – ауылдық жерлерде алғашқы медициналық-санитариялық көмекті дамыту.
«Ауылда денсаулық сақтауды жаңғырту» ұлттық жобасы аясында 2025 жылдың қорытындысы бойынша жоспарланған алғашқы медициналық-санитариялық көмек көрсететін 655 нысанның барлығының құрылысы аяқталды, оның ішінде:
- 2023 жылы – 99 нысан;
- 2024 жылы – 361 нысан;
- 2025 жылы – 195 нысан.
1 млн-нан астам ауыл тұрғыны енді тұрғылықты жері бойынша алғашқы медициналық-санитариялық көмек алуға мүмкіндік алды. Қазіргі уақытта 32 аудандық аурухана көпбейінді орталық аудандық аурухана деңгейіне дейін жаңғыртылуда, оның ішінде 12 нысандағы жұмыстар толығымен аяқталды.
Жаңғырту жұмыстары аяқталғаннан кейін 4 миллионнан астам ауыл тұрғыны облыстық медициналық ұйымдарға бармай-ақ, мамандандырылған және жоғары технологиялық медициналық көмекті тікелей аудан орталықтарында ала алады.
Биыл республикалық бюджет пен Арнаулы мемлекеттік қор қаражаты есебінен екі көпбейінді аурухана мен төрт емхана салынуда, сондай-ақ Астанадағы Ұлттық ғылыми онкологиялық орталықтың ғимараты реконструкциялануда.
Тағы төрт ірі медициналық кешен бастапқы кезеңде тұр: Астана, Шымкент қалаларында және Түркістан облысының Темірлан ауылында үш перинаталдық орталық, сондай-ақ Сарыағашта перинаталдық блогы бар көпбейінді аурухана.
Алдағы уақытта Астанада Ұлттық жедел медицинаны үйлестіру орталығының жанынан Балаларға шұғыл медициналық көмек көрсету орталығын салу, сондай-ақ реконструкцияланып жатқан Ұлттық ана мен бала денсаулығы ғылыми орталығының базасында 350 төсектік Балалар хирургиясы орталығын құру жоспарлануда.
Медициналық инфрақұрылымды кеңейту мамандандырылған көмекті халыққа қолжетімді етуге, ірі қалаларға барып-келу қажеттілігін азайтуға және пациенттер мен дәрігерлер үшін заманауи жағдай жасауға мүмкіндік береді.
Цифрландыру денсаулық сақтаудың қолжетімділігі мен тиімділігін арттырады
Цифрландыру азаматтардың денсаулық сақтау жүйесімен өзара іс-қимылын айтарлықтай өзгертуде. 2025 жылы көрсетілген 215 млн-нан астам медициналық қызметтің 190,8 млн-ы немесе 88,6%-ы электрондық форматта ұсынылды.
Медициналық құжаттарды цифрлық форматқа көшіру де жалғасуда. Қазіргі уақытта анықтамалардың 12 түрі цифрландырылды, оның бесеуі тек электронды түрде рәсімделеді. 2025 жылы азаматтарға 8,5 млн-нан астам электрондық медициналық анықтама берілді. Бұл бір жыл бұрынғы көрсеткіштен 2,2 есе көп.
Цифрлық сервистер медициналық көмекке қолжетімділікті де айтарлықтай жеңілдетті: 2025 жылы дәрігерге онлайн жазылу қызметін 5,6 млн адам пайдаланды.
2026 жылдан бастап денсаулық жағдайына цифрлық мониторинг жүргізу ауқымы кеңейеді. Халықтың негізгі топтарының 100%-ын – 7 млн-нан астам баланы, фертильді жастағы 5 млн әйелді және 400 мың жүкті әйелді қамту жоспарланған. Бұл аурулардың даму қаупін ертерек анықтап, профилактикалық шараларды уақтылы қабылдауға мүмкіндік береді.
2024-2025 жылдары денсаулық сақтау саласына шығындардың ашықтығы мен медициналық қызметтерді есепке алудың дәлдігін арттырған бірқатар цифрлық шешім енгізілді. Face ID технологиясын пайдалану медициналық көмекті негізсіз тұтынуды 7,5%-ға қысқартуға және 2025 жылы шамамен 10,6 млрд теңге үнемдеуге мүмкіндік берді.
Фармацевтика секторында дәрілік заттарды таңбалау жүйесі олардың айналымының ашықтығын арттырды: салық төлеушілер саны 5%-ға, ал салық түсімдерінің көлемі 24%-ға немесе 23,9 млрд теңгеге өсті.
2026 жылғы 1 қыркүйектен бастап Қазақстанда биологиялық белсенді қоспаларды (ББҚ) міндетті цифрлық таңбалау енгізіледі. 1 қыркүйектен кейін өндірілген немесе елге әкелінген барлық өнімнің қаптамасында Data Matrix коды – тауардың әрбір бірлігіне берілетін бірегей цифрлық белгі болуы тиіс. Код Бірыңғай тауарларды таңбалау және қадағалау операторының жүйесінде тіркеледі. Бұл ББҚ-ның өндіруші немесе импорттаушыдан бастап дүкен сөресіне дейінгі барлық қозғалысын қадағалауға мүмкіндік береді.
Толық қадағалау жүйесі сәл кейінірек – 2027 жылғы 1 наурыздан бастап іске қосылады. Осы күннен бастап ББҚ айналымы толық электрондық құжат айналымымен сүйемелденеді, ал нарыққа қатысушылар арасында тауарды әрбір қабылдау-тапсыру операциясы расталуы тиіс.
«Әлеуметтік әмиян» сервисі тегін дәрі-дәрмекпен атаулы қамтамасыз етуді арттырып, препараттарды беруді бақылауды күшейтті. Соның нәтижесінде дәрі-дәрмекті негізсіз тұтыну 3,5 млрд теңгеге қысқарды.
Медициналық көмекті төлеудің бірыңғай жүйесі де көрсетілген қызметтердің көлемі мен құнын асыра көрсету жағдайларын анықтауға мүмкіндік берді. Мұндай фактілер бойынша 6,1 млрд теңге көлеміндегі негізсіз есептеулердің жолы кесілді. Осындай есептеулердің алдын алу үшін автоматтандырылған бақылау барлық деңгейде күшейтілді: Медициналық деректердің бірыңғай қоймасында 200-ден астам форматтық-логикалық тексеру, медициналық ақпараттық жүйелерде – 148, ӘМСҚ жүйелерінде тағы 42 тексеру жұмыс істейді.
Мемлекеттік органдардың, соның ішінде ҰҚК, Еңбек және халықты әлеуметтік қорғау министрлігі мен Президент Іс басқармасының Медициналық орталығының ақпараттық жүйелерін интеграциялау жалғасуда. Бұл медициналық көмекті қаржыландырудың қайталануын болдырмауға мүмкіндік береді және алдын ала есептеулер бойынша жыл сайын шамамен 9,5 млрд теңге үнемделеді.
2024-2025 жылдары денсаулық сақтау саласына енгізілген цифрлық шешімдердің жиынтық экономикалық әсері қазірдің өзінде 40 млрд теңгеден асты. Бұл сома – шамамен ірі өңірдің денсаулық сақтау саласына бөлінетін жылдық бюджеті.
Халық денсаулығының негізгі көрсеткіштері жақсаруда
Денсаулық сақтау жүйесіндегі өзгерістер халық денсаулығының негізгі көрсеткіштерінен де көрінеді. 2025 жылы Қазақстандағы күтілетін өмір сүру ұзақтығы 75,97 жасқа жетті. Бұл тәуелсіздік жылдарындағы ең жоғары көрсеткіш. Осы кезеңге сәйкес нәресте өлімі 15%-ға төмендеп, тірі туған әр мың балаға шаққанда 5,85 жағдайды құрады. Бұл да тарихи ең төмен көрсеткіш.
Халықаралық бағалаулар бойынша Қазақстан Орталық Азияда күтілетін өмір сүру ұзақтығы бойынша бірінші орында және нәресте өлімі ең төмен деңгейде. ТМД елдері арасында үшінші орында. Қазақстан сондай-ақ Орталық Азияда алғаш болып Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының жұқпалы емес аурулардан болатын мезгілсіз өлім-жітімді 25%-ға қысқарту жөніндегі нысаналы көрсеткішіне қол жеткізді. ДДҰ бағалауынша, осы бағытта ұсынылған шаралардың 50%-ы толық іске асырылған.
Медициналық көмектің қаржылық қолжетімділігі де салыстырмалы түрде жоғары деңгейде сақталуда. Азаматтардың денсаулық сақтауға жұмсайтын жеке шығыстарының үлесі 27,3%-ды құрайды. Бұл Орталық Азияның басқа елдеріндегі көрсеткіштерден 1,5-2,9 есе төмен.
Оң динамика өмір сапасына қатысты кеңірек халықаралық бағалаулардан да байқалады. Қазақстан БҰҰ-ның Бақыт индексінің алғашқы 50 елінің қатарына кіретін ТМД-дағы жалғыз мемлекет болып қалуда: 147 елдің ішінде 33-орында. Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізу рейтингінде Қазақстан 167 елдің арасында 67-орынға көтерілді. «Жақсы денсаулық және әл-ауқат» бағыты бойынша неонаталдық және бала өлімінің төмендеуі, туберкулезбен сырқаттанудың азаюы және күтілетін өмір сүру ұзақтығының өсуі атап өтілген.
Бұл көрсеткіштер саладағы кешенді өзгерістерді көрсетеді – отандық фармацевтиканы дамыту мен медициналық нысандар салудан бастап, кадрлық әлеуетті күшейтуге және цифрлық шешімдерді енгізуге дейінгі жұмыстар қамтылған. Халық үшін негізгі әсер – медициналық көмектің қолжетімділігін арттыру, дәрі-дәрмекпен қамтамасыз етудің тұрақтылығы және көрсетілетін қызметтердің сапасын жақсарту.