Алайда отандық тауар өндіруші мен тұтынушыны жалғайтын сауда желілеріндегі қайшылық әлі шешілмей келеді. Әсіресе ірі сауда желілеріндегі отандық өнімге арналған сөре саясаты, қазақстандық өндірушілердің тауарларын орналастыру және импорттық өнімдерге берілетін басымдық жөнінде тұтынушылар мен кәсіпкерлердің шағымы азаймай отыр. Caravan.kz медиа порталының тілшісі тұтынушылардың шағымдарын және мемлекеттік бағдарламаларды саралап, тақырыпты зерттеп көрді.
Қазақстандық «3 желания» қайда кетті?
Жақында әлеуметтік желіде тұтынушылардың отандық «3 желания» өнімдерінің Magnum дүкендер желісінен жоғалып кеткеніне қатысты шағымдары тарады. Тұтынушылар бұрын дүкендерден сатып алуға болатын өнімнің қазір онлайн тапсырыс беру кезінде де қолжетімсіз екенін жазған. Ал бүгін жаңа шағымдар пайда болды.
«Магнумды” ресейлік “Мироторг” неге жаулап алған? Қазақстанда жеміс-жидек, көкөніс, балық т.б. өспей ме сонда?», — деп жазған желі қолданушыларының бірі.
Олай болса, Magnum сөрелерінде ресейлік өнімдердің үлесі қандай? Отандық тауарлардың орнына импорттық өнім қойылған жағдайда, бұл шешім қандай коммерциялық және нарықтық негізде қабылданады? Бұл сұраққа Magnum-ның өзі жауап бере алады.
Өйткені компанияның ресми мәліметіне сәйкес, желімен 1100-ден астам жеткізуші жұмыс істейді, олардың 700-ден астамы – Қазақстанда өндірілген тауарларды жеткізушілер. Компания сондай-ақ желідегі тауарлардың 50 пайызы Қазақстанда өндірілетінін мәлімдейді.
Ендеше тұтынушылар айтып отырған жекелеген санаттардағы жағдай осы жалпы көрсеткішпен қаншалықты сәйкес келеді?
Бұл Magnum-ға қатысты алғашқы шағым емес
2025 жылдың тамызында экономист Айбар Олжаев Алматыдағы «Жетісу» ықшам ауданындағы Magnum гипермаркетіне барып, сөреден қазақстандық «3 желания» майонезін таппағанын жазған. Оның айтуынша, қызметкер отандық майонездің сол кезде сатылмайтынын растаған. Ол отандық өнімнің орнына ресейлік «Махеевъ» майонезі қойылғанын атап, сауда желісінің бірқатар тауар санаттарында ресейлік өнімдердің көбейгенін сынға алған.
Олжаев бұл жағдайды тек бір өнімнің сөреден жоғалуы ретінде емес, мемлекеттік қолдау мен сауда желісінің саясаты арасындағы қайшылық ретінде бағалаған.
Оның айтуынша, Magnum – жекеменшік бизнес, сондықтан компания коммерциялық тұрғыдан қандай өнімді сататынын өзі шешуге құқылы. Алайда мәселе сауда желісінің мемлекеттік қолдау құралдарын пайдалануымен байланысты туындайды. Экономистің мәліметінше, соңғы бес жылда Magnum Алматының өзінде кемінде 13 млрд теңге көлемінде мемлекеттік көмек алған, ал республика бойынша бұл көрсеткіш 17–18 млрд теңгеге жетуі мүмкін. Бұл сандарды компанияның немесе уәкілетті мемлекеттік органның ресми деректерімен бөлек нақтылау қажет.
Олжаевтың негізгі сұрағы мынаған келіп саяды: егер мемлекет сауда желісін қолдап, оған жеңілдікті қаржы берсе, сол қолдаудың нақты экономикалық қайтарымы қандай болуы керек?
Отандық өнімге арналған сөре үлесі қандай?
Қолданыстағы талаптарға сәйкес, отандық өнім үшін сөре кеңістігінің базалық үлесі кемінде 30% болуы тиіс. Ал мемлекеттік қолдау алатын сауда субъектілері үшін азық-түлік тауарлары бойынша бұл көрсеткіш 50%-ға дейін ұлғаяды. Азық-түлік емес тауарлар бойынша да мемлекеттік қолдау аясында отандық өнімге арналған арнайы талаптар бар.
Бұған қоса, сауда желілері қазақстандық өнімді тұтынушыға көрінетін және физикалық тұрғыдан қолжетімді орындарға орналастыруы тиіс. «Қазақстанда жасалған» белгісін пайдалану және отандық өндірушілердің сауда желілеріне қолжетімділігін қамтамасыз ету жөніндегі талаптар да заңнамада қарастырылған.
2026 жылы бұл бағыттағы талаптар одан әрі нақтылана түсті. Жаңа нормалар отандық өнімнің үлесін тек жалпы дүкен бойынша емес, жекелеген тауар санаттары мен санатшалары бойынша қамтамасыз етуге бағытталған. Қазақстандық өнім әр санаттың орталық бөлігінде, тұтынушыға қолжетімді жерде және сұранысы жоғары тауарлармен қатар орналасуы тиіс.
Демек, мәселе енді жай ғана «сөреде қазақстандық өнім бар ма, жоқ па?» деген сұрақпен шектелмейді. Оның қай жерде тұрғаны, қанша орын алатыны және тұтынушы оны көре ала ма – мұның барлығы мемлекеттік реттеудің нысанына айналып отыр.
Ал Үкіметтің тапсырмасы қалай орындалуда?
Бұл мәселе 2026 жылғы 4 тамызда Үкімет деңгейінде тағы көтерілді. Премьер-министр Олжас Бектенов отандық өндірушілердің сауда желілеріне қолжетімділігі мәселесіне арнайы тоқталып, қазақстандық тауар өндірушілердің сауда алаңдарына шығуына кедергі келтіретін факторларды жоюды тапсырды.
Үкімет басшысы сауда желілерінің иелері қазақстандық өнімге көзқарасын қайта қарауы керек екенін айтып, импорттық тауарларға отандық өнімнің есебінен басымдық беруді құқықтық тұрғыдан ғана емес, моральдық тұрғыдан да дұрыс емес деп бағалады.
Олжас Бектенов Сауда және интеграция министрлігіне мүдделі мемлекеттік органдармен және «Атамекен» палатасымен бірлесіп, «Қазақстанда жасалған» брендімен отандық өнімдерді қолдау және ілгерілетудің кешенді бағдарламасын әзірлеуді тапсырды.
Сонымен қатар сауда желілерімен бірге қазақстандық брендтерді дамыту және отандық өндірушілермен ұзақ мерзімді жеткізу шарттарын жасасу мәселесін пысықтау тапсырылды.
Тағы бір маңызды тапсырма – барлық санаттағы отандық өндірушілерге сауда алаңдарын жалға алудың қолайлы жағдайларын жасау тетіктерін әзірлеу.
Яғни Үкіметтің өзі мәселені тек өндірушінің бәсекеге қабілеттілігімен түсіндіруге болмайтынын мойындап отыр. Егер қазақстандық кәсіпкер өз өнімін өндіре алғанымен, оны ірі сауда желісінің сөресіне шығара алмаса, онда өндірісті мемлекеттік қолдаудың толық экономикалық әсері төмендейді.
«Сұраныс болса, қайтарамыз» деген жауап жеткілікті ме?
Отандық «3 желания» өнімін қайта сөреге қою туралы тұтынушының шағымына Magnum өкілі компания тұтынушының өтінішін «тілектер тізіміне» енгізетіні айтылған. Сауда желісі сөрелерде сатып алушылар арасында сұранысы жоғары тауарларға басымдық берілетінін түсіндірген. Ал аталған өнімнің не себепті сатылмай тұрғаны туралы ақпарат өздерінде жоқ екенін жеткізген.
Яғни тұтынушыға нақты себеп түсіндірілмей, оның өтініші тек «тілектер тізіміне» енгізілген.
Бұл жерде заңды сұрақ туындайды: отандық өнімнің ірі сауда желісінің сөресінде болуы тұтынушының жеке өтінішіне ғана байланысты ма?
Өйткені мемлекет сауда желілеріне отандық өнімді тек сұранысы жоғары болған жағдайда ғана орналастыру міндетін қоймайды. Керісінше, ішкі нарықта қазақстандық тауарлардың бәсекеге қабілеттілігін арттыру үшін арнайы жағдайлар жасауға тырысып отыр.
Сондықтан «қалауыңызды ескереміз» деген жауап тұтынушының нақты сұрағына жауап бермейді: бұл өнім неге ассортименттен алынды және оны қайта сөреге қоюға қандай кедергі бар?
Бәсекелестікті кім қорғайды?
Егер ірі сауда желісі нарықтағы елеулі үлеске ие болса, оның ассортименттік және сөрелік саясаты ондаған қазақстандық өндірушінің тағдырына әсер етуі мүмкін. Өйткені шағын немесе орта кәсіпорын үшін ең ірі сауда желісінің сөресінен айырылу – сатылым көлемінің күрт төмендеуіне әкелуі ықтимал.
Айбар Олжаев 2025 жылы дәл осы мәселеге назар аударып, Magnum мен Бәсекелестікті қорғау және дамыту агенттігі арасында сауда желілерінің өндірушілерден жарнама мен сөре орындары үшін қосымша төлем талап етуіне байланысты қайшылықтар бар екенін жазған. Бұл мәліметтерді Агенттік пен Magnum-ның ресми түсініктемелері арқылы жеке тексеру қажет.
Бәсекелестік дегеніміз – тек бірнеше компанияның бір тауарды сатуы емес. Ол нарыққа қатысушылардың оған тең жағдайда қол жеткізу мүмкіндігін де білдіреді.
Мемлекеттік қолдау кімге жұмыс істеп жатыр?
Мемлекет бір жағынан отандық өндірісті дамытуға қаржы бөліп, кәсіпкерлерге жеңілдіктер ұсынады, қазақстандық өнімді экспортқа шығаруға жағдай жасайды. Екінші жағынан, сол өнімді тұтынушыға жеткізетін сауда инфрақұрылымы шетелдік тауарларға басымдық берсе, мемлекеттік қолдаудың тиімділігі төмендеуі мүмкін.
Бұл «шетелдік өнімді сатуға болмайды» дегенді білдірмейді. Нарықтағы бәсекелестікке импорт та қажет. Қазақстандық тұтынушының таңдау құқығы да сақталуы тиіс.
Бірақ мемлекеттік қолдау алатын ірі сауда субъектілеріне қосымша міндеттемелердің қойылуының себебі де осында. Мемлекеттік қаражат нарықтық бәсекені бұзу үшін емес, экономикалық белсенділікті арттыру, өндірісті дамыту және ішкі нарықты нығайту үшін беріледі.
Үкіметтің жаңа саясаты бұл мәселені шеше ала ма?
2026 жылғы тамыздағы Үкімет тапсырмалары бұл мәселенің мемлекеттік деңгейде қайта көтерілгенін көрсетеді. Премьер-министр сауда желілерімен ұзақ мерзімді келісімдер жасауды, отандық брендтерді дамытуға жағдай жасауды, жалға алу шарттарын жақсартуды және қазақстандық өнімнің ішкі нарықтағы үлесін арттырудың нақты көрсеткіштерін белгілеуді тапсырды.
Сонымен бірге Қазақстанда отандық өнімнің нақты үлесін бақылауға арналған цифрлық жүйе де қалыптастырылып жатыр. Ұлттық тауарлар каталогын мемлекеттік кірістер органдарының деректерімен және отандық тауар өндірушілер тізілімімен интеграциялау жоспарланған. Бұл болашақта мемлекеттік қолдаудың нәтижесін нақты бағалауға мүмкіндік беруі тиіс.
Егер заңда отандық өнімге арналған сөре үлесі белгіленсе, оны кім тексереді? Егер талап бұзылса, қандай шара қолданылады? Мемлекеттік қолдау алған сауда желілерінің бұл міндеттемелері қаншалықты жүйелі бақыланады? Ал өндіруші сауда желісінің негізсіз бас тартуына тап болса, қай органға жүгінеді?
Осы сұрақтарға берілетін нақты жауаптар мемлекеттік қолдау шараларының сауда сөрелерінде қаншалықты тиімді жүзеге асып жатқанын бағалауға мүмкіндік береді. Өйткені отандық өнімді қолдау саясатының нақты нәтижесі ең алдымен тұтынушы көретін сауда сөресінен байқалады.