Бензиннің жетіспеушілігі, жанармай құю бекеттеріндегі ұзын-сонар кезек пен бағаның күрт өсуіне байланысты шекаралас өңірлердің тұрғындары көліктеріне жанармай құю үшін Қазақстанға жиі келе бастады. Сарапшылар мұны жаңа құбылыс – «жанармай туризмі» деп атап отыр.
Ресейдің жанармай нарығындағы қиындықтар күн өткен сайын айқын сезілуде. Бензин мен дизель отынын жеткізудегі іркілістер жүк тасымалына ғана емес, қарапайым жүргізушілерге де әсер етіп жатыр. Елдің бірқатар өңірінде жанармай тапшылығы байқалып, жанармай құю бекеттерінде ұзын кезектер пайда болған, ал баға айтарлықтай қымбаттаған, деп хабарлайды Caravan.kz медиа порталы.
Нарық қатысушыларының мәліметіне сүйенген «Коммерсантъ» басылымының хабарлауынша, ең күрделі жағдай Ресейдің оңтүстік аймақтарында, Сібірде және Қытай бағытына шығатын тас жолдарда қалыптасқан. Кейбір жанармай құю бекеттерінде жүргізушілер сағаттап, тіпті тәулік бойы кезекте тұруға мәжбүр. Әлеуметтік желілерде шақырымға созылған кезектер мен жүргізушілер арасындағы жанжалдар түсірілген видеолар таралып жатыр.
Дағдарыс логистика саласына да әсер етті. Автотасымалдаушылар 1 шілдеден бастап тарифтердің кемінде 10 пайызға қымбаттайтынын ескертіп отыр. Бұған басты себеп – жанармай шығынының күрт артуы. Кейбір бағыттарда дизель отынының бағасы литріне 70–72 рубльден (431,9–444,2 теңге) 77–90 рубльге (475,1–555,3 теңге) дейін өскен.
Жанармай бағасының қымбаттауына байланысты тасымалдаушылар шығынды азайтудың жолдарын іздей бастады. Соның бірі – Қазақстан арқылы жүру. Мұнда жанармай тапшылығы жоқ, ал бағасы Ресеймен салыстырғанда әлдеқайда арзан.
Шекаралас өңірлердегі жанармай құю бекеттерінде ресейлік көліктердің көбейгені байқалып отыр. Талдықорғандық автосарапшы Әділ Бейсенбаевтың айтуынша, Ресейден келетін жүргізушілер саны біртіндеп артып келеді. Оның сөзінше, кейбір ресейліктер Қазақстанға арнайы соғып, көліктерін арзан жанармаймен толтыру үшін бағыттарын өзгертеді.
Мәселен, Самара қаласының тұрғыны көлігіне жанармай құю үшін арнайы Оралға келгенін айтқан. Оның сөзінше, Қазақстандағы жанармай бағасы өз өңірімен салыстырғанда шамамен екі есе арзан. Бұған қоса, мұнда кезек жоқ және жанармай бекеттерінің маңында рубльді теңгеге оңай айырбастауға болады. Айта кетейік, Ресейде жүргізушілер арасында жанармай кезегіне байланысты жанжалдар да жиілеп кеткен.
Осы жағдайға байланысты сарапшылар арасында жаңа термин – «жанармай туризмі» пайда болды.
Бұл нені білдіреді?
Саясаттанушы әрі экономист Ануар Бахитхановтың пікірінше, Ресейден Қазақстанға ағылған жүргізушілер легі әзірге шекаралас өңірлерге ғана тән құбылыс болып көрінгенімен, оның астарында әлдеқайда ауқымды үрдістер жатыр.
«Біз жанармай бағасындағы айырмашылықты ғана емес, екі елдің нарықтары арасындағы теңгерімсіздікті көріп отырмыз. Көрші елде тапшылық басталған кезде бағасы төмен нарық автоматты түрде тартымды бағытқа айналады. Қазақстан үшін алғашқы қауіп – ішкі жанармай тұтынудың артуы. Егер Ресейден келетін көлік ағыны күрт көбейсе, негізгі салмақ Батыс Қазақстан, Қостанай, Павлодар және Солтүстік Қазақстан облыстарындағы жанармай құю бекеттеріне түседі. Бұл жекелеген өңірлерде жанармай тапшылығына немесе ішкі нарықтағы бағаның өсуіне әкелуі мүмкін», – дейді Бахитханов.
Сарапшының айтуынша, екінші маңызды мәселе – баға саясаты. Қазақстан ұзақ уақыт бойы мемлекеттік реттеу арқылы жанармай бағасын нарықтық деңгейден төмен ұстап келді. Алайда көрші елдермен баға айырмашылығы ұлғайған сайын арзан жанармайдың шетелге заңды немесе көлеңкелі жолмен шығарылу қаупі де артады. Бұл өз кезегінде билік пен мұнай өнімдерін сатушыларға қосымша қысым түсіреді.
«Егер Ресейдегі жанармай дағдарысы ұзаққа созылса, Қазақстанға шекара маңындағы жанармай сатылымын бақылауды күшейтуге немесе баға қалыптастыру тетіктерін қайта қарауға тура келуі мүмкін. Әзірге жағдай аса күрделі емес. Алайда бүгінгі «жанармай туризмі» Еуразия кеңістігіндегі энергетикалық нарықта жүріп жатқан терең өзгерістердің алғашқы белгісі болуы ықтимал», – деп түйіндеді маман.