Көрші елдегі жағдай Қазақстанға әсер ете ме? Елімізде бензин мен дизель бағасы қымбаттай ма? Жанармай тапшылығы қаупі қаншалықты жоғары? Қазақстан мұнай өндіретін мемлекет бола тұра, неге көрші елдегі жағдайға тәуелді? Сарапшылардың пікірінше, қысқа мерзімде Қазақстанда күрделі мәселе болмайды. Алайда Ресейдегі дағдарыс ұзаққа созылса, оның салдары Қазақстан нарығына да әсер етуі мүмкін. Caravan.kz медиа порталының тілшісі тақырыпты толық тарқатады.
Ресейдегі жанармай тапшылығы неліктен күшейді?
Сарапшының айтуынша, қазіргі жағдай уақытша қиындық емес. Ресейдегі мұнай өңдеу зауыттарына жасалған шабуылдар осындай дағдарыстың басты себебі.
Соңғы айларда бірнеше ірі мұнай өңдеу кәсіпорны зақымданып, олардың өндірістік қуаты төмендеді. Соның ішінде Мәскеу мұнай өңдеу зауыты толық қуатында жұмыс істей алмай отыр. Мұндай кәсіпорындарды қалпына келтіру бірнеше айға созылады әрі миллиардтаған доллар инвестицияны талап етеді.
Бірақ мәселе тек өндірістің азаюында емес.
Ресейдегі жанармай жеткізу жүйесі әр өңірге бейімделіп құрылған. Белгілі бір мұнай өңдеу зауыты тоқтаған жағдайда басқа өңірден отын жеткізу үшін логистиканы қайта құру қажет болады. Бұл бір күнде шешілетін мәселе емес.
Салдарынан көптеген облыста жанармай жетіспей, жүргізушілер ұзын-сонар кезекте тұруға мәжбүр болды. Кейбір өңірде бір көлікке 20–30 литрден артық бензин сатылмайды. Ал жанармай бағасы кейбір шағын жанармай құю бекеттерінде екі есеге жуық қымбаттаған.
Ресей Қазақстаннан бензин сұрады ма?
Жуырда халықаралық Reuters агенттігі Ресей Қазақстаннан шамамен 50 мың тонна бензин жеткізуді сұрағанын хабарлады. Кейін Қазақстанның Энергетика министрлігі мұндай ресми өтініш түспегенін мәлімдеді.
Олжас Байділдиновтың пікірінше, мұндай ақпараттың шығуы кездейсоқ емес.
Дегенмен сұралған көлем Ресей үшін мәселені шешпейді. Ресей жылына шамамен 250–270 млн тонна мұнай өңдесе, Қазақстандағы жалпы өңдеу көлемі 18 млн тонна шамасында. Сондықтан 50 мың тонна Ресей нарығы үшін өте аз көлем.
Сонымен қатар Қазақстанның өзі де Ресейден мұнай өнімдерін импорттайды.
Еуразиялық экономикалық одақ аясында еліміз жыл сайын шамамен 1,2 млн тонна мұнай өнімін, соның ішінде бензин мен дизель отынын Ресейден сатып алады. Сондықтан Қазақстан көрші елдің жанармай нарығынан толық тәуелсіз емес.
Қазақстанда бензин тапшылығы болуы мүмкін бе?
Қазірше мұндай қауіп жоғары емес. Сарапшының айтуынша, елдегі жанармай қоры жаз айларында ішкі сұранысты қамтамасыз етуге жеткілікті. Қажет болған жағдайда мемлекет нарықты әкімшілік тәсілдер арқылы реттей алады.
Алайда бұл жағдай шексіз жалғаса бермейді.
Егер Ресейдегі тапшылық күзге дейін сақталса немесе одан әрі күшейсе, Қазақстан да қысымды сезіне бастайды. Себебі еліміз кейбір мұнай өнімдері бойынша Ресей импортына тәуелді болып қала береді.
Оның үстіне мұнай өңдеу зауыттарының кез келгеніндегі жоспардан тыс жөндеу немесе өндірістің уақытша тоқтауы жағдайды күрделендіруі мүмкін.
Қазақстаннан жанармай заңсыз шығарылуы мүмкін
Ресейде бензиннің қымбаттауы Қазақстандағы арзан жанармайға сұранысты күрт арттырды.
Қазір екі елдегі баға айырмашылығы кейбір марка бойынша екі есеге дейін жетеді. Мұндай жағдайда заңсыз тасымалдың көбею қаупі де артады.
Сарапшының айтуынша, бұл құбылыс бұрыннан бар. Бұған дейін Қазақстаннан жанармай негізінен Қырғызстан мен Өзбекстанға заңсыз шығарылып келген. Енді дәл осындай жағдай Ресей бағытында да күшеюі мүмкін.
Контрабанданың ең қарапайым тәсілі – көліктің багын толық толтырып, шекарадан өткізу. Бұған қоса жанармайды басқа тауар ретінде рәсімдеп шығару немесе ұйымдасқан қылмыстық схемалар арқылы тасымалдау әрекеттері де кездеседі.
Соңғы жылдары Қазақстанның құқық қорғау органдары мұндай заңсыз арналарға бақылауды күшейткен. Дегенмен баға айырмашылығы сақталған сайын мұндай әрекеттерді толық тоқтату қиын.
Қай өңірлер тәуекел аймағында?
Жанармай тапшылығы ең алдымен Ресеймен шекаралас облыстарға әсер етуі мүмкін.
Бұл өңірлерде сұраныстың күрт өсуі мен заңсыз тасымалдың арту қаупі жоғары. Сондықтан бақылау да дәл осы аймақтарда күшейтілуі ықтимал.
Сарапшының пікірінше, мәселені тек Қазақстанның күшімен шешу жеткіліксіз. Заңсыз жанармай айналымымен күресте көрші мемлекеттердің құқық қорғау органдары да бірлесіп әрекет етуі қажет.
Бензин бағасы қымбаттай ма?
Қысқа мерзімде бензин бағасының күрт өсуі күтілмейді.
Олжас Байділдиновтың болжамынша, жаз мезгілінде мемлекет ішкі нарықты тұрақтандыру үшін қолындағы барлық құралды пайдаланады. Сондықтан жақын айларда жүргізушілер жанармай тапшылығын сезінбеуі мүмкін.
Алайда бұл жағдай ұзаққа созылса, бағаға қысым күшейеді.
Сарапшының айтуынша, Қазақстан бірнеше жылдан бері жанармай бағасын әкімшілік жолмен ұстап келеді. Тапшылық пайда болған кезеңдерде ұлттық компаниялар Ресейден қымбат бағамен жанармай сатып алып, оны ішкі нарыққа арзан бағамен жеткізіп отырған.
Мұндай жүйе уақытша нәтиже бергенімен, шығын түптің түбінде экономикаға қайта оралады. Ол жүк тасымалы тарифтерінің өсуі, теміржол қызметінің қымбаттауы немесе басқа салалардағы шығындардың артуы арқылы тұтынушыға әсер етеді.
Сондықтан сарапшының пікірінше, қазіргі арзан жанармайдың да өз құны бар. Тек оны жүргізушілер тікелей жанармай құю бекетінде емес, экономиканың басқа салалары арқылы төлеп келеді.
Оқи отырыңыз: Арзан бензин дәуірі аяқталуға жақын: Мораторий алынғаннан кейін жанармай бағасы қаншалықты өсті?
Қазақстан неге әлі күнге дейін жанармай импорттайды?
Қазақстан мұнай өндіретін ірі мемлекеттердің бірі болғанымен, ішкі нарықты жанармаймен толық қамтамасыз ете алмай отыр. Бұл көпшілік үшін түсініксіз көрінуі мүмкін. Алайда мәселе мұнай өндіруде емес, оны өңдеу қуатының жеткіліксіздігінде.
Қазір еліміздегі үш мұнай өңдеу зауыты жылына шамамен 18 млн тонна мұнай өңдейді. Соңғы жылдары бұл зауыттар жаңғыртылып, белгілі бір кезеңде Қазақстан тіпті мұнай өнімдерін экспорттай да бастады.
Алайда кейін жағдай өзгерді. Елдегі автокөлік саны айтарлықтай өсті. Қазақстан арқылы өтетін транзиттік көлік көбейді. Бұған қоса, шекара арқылы заңсыз жанармай шығару мәселесі де толық шешілген жоқ. Соның салдарынан ішкі тұтыну өндірістен асып түсті.
Бүгінде Қазақстан Еуразиялық экономикалық одақ аясында жыл сайын шамамен 1,2 млн тонна мұнай өнімін Ресейден импорттайды. Оның ішінде бензин, дизель отыны, авиациялық отын және басқа да мұнай өнімдері бар.
Бұл импорт елдегі тапшылықты уақытша жауып отырғанымен, Қазақстанды көрші елдегі жағдайға тәуелді етіп отыр.
Неліктен жаңа мұнай өңдеу зауыты салынбай жатыр?
Қазақстанда төртінші мұнай өңдеу зауытын салу мәселесі бірнеше жылдан бері көтеріліп келеді. Алайда мұндай жобаның құны шамамен 10 млрд долларға бағаланады.
Сонымен қатар қазіргі ішкі жанармай бағасы инвесторлар үшін тартымды емес.
Өйткені мемлекет бензин бағасын реттеп отырған жағдайда мұндай ауқымды инвестицияның өзін-өзі ақтауы қиын.
Бұған қоса, жаңа зауытқа жеткілікті көлемде шикі мұнай қажет. Ал сарапшының айтуынша, қазіргі таңда Қазақстанда өндірілетін мұнайдың едәуір бөлігі экспортқа жөнелтіледі. Ірі мұнай өндіруші компаниялардың бәрі бірдей ішкі нарықты қажетті көлемде шикізатпен қамтамасыз етіп отырған жоқ.
Сондықтан жаңа мұнай өңдеу зауытын салу немесе қолданыстағы зауыттардың қуатын арттыру тек қаржы мәселесіне ғана емес, шикізатпен қамтамасыз етуге де байланысты.
Дизель отыны бойынша тәуелділік сақталып отыр
Егер бензин бойынша жағдай салыстырмалы түрде тұрақты болса, дизель отынына қатысты тәуекел жоғарырақ.
Қазақстан дизель өндіреді, бірақ қысқы дизельдің едәуір бөлігін Ресейден импорттайды. Себебі мұндай отынды өндіру технологиясы күрделірек әрі көлемі шектеулі.
Егер Ресейдегі тапшылық ұзаққа созылса, ең алдымен дизель нарығына қысым күшеюі мүмкін.
Бұл ауыл шаруашылығына, жүк тасымалына және логистикаға әсер етеді. Өйткені ауыр жүк көліктері мен арнайы техниканың басым бөлігі дизель отынын пайдаланады.
Авиациялық отын да импортқа тәуелді
Қазақстан авиациялық отынның да ішкі сұранысын толық қамтамасыз ете алмайды.
Елде жыл сайын шамамен 800 мың тонна авиациялық отын өндірілсе, қосымша 300–400 мың тоннаға дейін сырттан импортталады.
Қазір балама ретінде Қытайдан, Түрікменстаннан немесе Әзербайжаннан авиациялық отын жеткізу мүмкіндігі қарастырылып жатыр. Бірақ мұндай жеткізілімнің құны жоғары болады.
Соған қарамастан, сарапшы әуе билеттерінің күрт қымбаттауын күтпейді.
Өйткені авиациялық отын билет құнының шамамен 15–20 пайызын ғана құрайды. Демек, отын бағасы өскеннің өзінде билеттердің қымбаттауы салыстырмалы түрде шектеулі болады.
Жанармай бағасының өсуі азық-түлікке қалай әсер етеді?
Жанармай бағасының өзгеруі тек жүргізушілерге ғана емес, бүкіл экономикаға ықпал етеді.
Ресейде қазірдің өзінде ауыл шаруашылығы саласының шығындары өсіп жатыр. Бұл кейін азық-түлік бағасының қымбаттауына әкелуі мүмкін.
Қазақстан Ресейден едәуір көлемде азық-түлік өнімдерін импорттайтындықтан, мұндай инфляциялық қысым елімізге де берілуі ықтимал.
Сонымен қатар дизель бағасының өсуі жүк тасымалының өзіндік құнын арттырады. Ал бұл түптеп келгенде дүкен сөрелеріндегі тауар бағасына әсер етеді.
Сарапшының пікірінше, күзде жанармай мәселесі, логистикалық шығындардың өсуі және импорттық инфляция қатар келсе, бағаның өсу қаупі артады.
Бағаны ұзақ уақыт ұстап тұру мүмкін бе?
Олжас Байділдиновтың айтуынша, мемлекет қазіргі таңда жанармай бағасын әкімшілік тәсілдер арқылы ұстап отыр.
Алайда мұндай саясат ұзақ мерзімде тиімді емес.
Тапшылық туындаған кезде ұлттық компаниялар жанармайды Ресейден қымбат бағамен сатып алып, ішкі нарыққа арзан бағамен жеткізеді. Нәтижесінде айырмашылық олардың шығынына айналады.
Бұл шығын кейін теміржол тарифтері, логистикалық қызметтер немесе басқа салалар арқылы экономикаға қайта оралады.
Яғни арзан жанармайдың құнын түптеп келгенде тұтынушы бәрібір басқа жолмен төлейді.
Қазақстанды алда не күтіп тұр?
Экономистің болжамынша, жаз айларында Қазақстанда жанармай тапшылығы болмайды.
Елдегі қорлар мен мемлекеттік реттеу тетіктері ішкі нарықтағы жағдайды бақылауда ұстауға мүмкіндік береді.
Алайда күзге қарай Ресейдегі жағдай жақсармаса немесе мұнай өңдеу кәсіпорындарына жасалған шабуылдар жалғаса берсе, Қазақстан да қысымды сезіне бастайды.
Мұндай жағдайда екі негізгі сценарий болуы мүмкін: жанармай бағасының кезең-кезеңімен өсуі немесе ішкі нарықты сақтау үшін қосымша әкімшілік шектеулердің енгізілуі.